V.
 

Dames en Heeren! Met de ontdekking der infa
liteit en het terugbrengen der neurotische sympto
ponenten der erotische driften, zijn wij gekome
gansch niet verwachte formuleeringen van het
strekking der neurotische ziekten. Wij zien dat
ziek worden, wanneer tengevolge van uitwendige
of van onvoldoende inwendige aanpassing, de bev
hun erotische behoeften in de realiteit hun is
zien, dat ze dan vluchten in de ziekte, om
daarvan een surrogaat voor de hun ontzegde be
vinden. Wij zien in, dat de ziekelijke symptomen
de geslachtsdriftsuiting of wel het geheele sexuee
den patiënt bevatten en we vinden in het zich a
de realiteit de hoofdstrekking, maar ook het hoo
het ziek zijn. Wij voelen vaag, dat de weerstan
zieken tegen hun herstel niet enkelvoudig is, doch
lende motieven is samengesteld. Niet alleen het
zieke verzet zich er tegen de verdringingen te
waardoor het zich uit den oorspronkelijken aanleg
 

Regressie en phantasie.
 

er mede samengaande biologische nadeelen, ziekte
ofschoon aan den anderen kant het nooit in gebreke b
den zieke de bevrediging van een of andere lust m
brengen die vlucht geschiedt langs den weg van de
sie, van de terugkeer tot vroegere phasen van he
leven, gedurende welke indertijd wel bevrediging gevor
 

Deze regressie is blijkbaar eene dubbele: eene cl
gische, in zooverre de libido, de erotische behoefte, z
vast hecht aan chronologisch vroegere ontwikkelingss
eene formeele, daar tot uiting van deze behoeft
spronkelijke en primitieve uitingswijzen der psyche w
gewend. Beide soorten der regressie richten zich intu
de kindsheid en werken samen om een infantielen to
het sexueele leven te doen ontstaan.
 

Hoe dieper gij in de pathogenese der zenuwstoorni
dringt, des te duidelijker zal zich voor U de samen
hullen der neurosen met andere en daaronder ook
en verhevenste producten van het menschelijke ziele
zult gaan inzien, dat wij menschen met de hooge eis
beschaving en onder den druk van onze innerlijke
gen, over het algemeen ontevreden zijn met de we
en daarom er een phantasieleven op na houden, waa
ZOO gaarne, door de productie van wenschvervull
 

schadeloos stellen voor wat de realiteit ons doet
Deze phantasiën bevatten zeer veel van het eigenlijk
tioneele wezen der persoonlijkheid en ook van hare
dringing uit de werkelijkheid verbannen onwellingen
 

V. Neurose en kunst.
 

58
 

phantasiewereld, waarin het meer bevrediging vin
inhoud het bij het optreden van ziekte in sympt
Onder bepaalde gunstige voorwaarden blijft h
mogelijk, van deze phantasiën uit, een anderen
realiteit te vinden, in plaats van zich door regress
tiele voor goed van de werkelijkheid te vervreemd
de met de realiteit op vijandelijken voet staande
verheugen mag in 't bezit van het ons psycho
raadselachtige kunstenaarstalent, dan kan hij zijne j
plaats van in symptomen in artistieke schepping
op deze wijze aan de neurose ontsnappen en lang
weg het verband met de realiteit weder herstellen.
individu zich tegen de werkelijkheid in opstand bev
kostbare aanleg ontbreekt, of in onvoldoende ma
is, daar wordt 't wel onvermijdelijk, dat de libido
weg der regressie de oorspronkelijke phantasie we
aan de infantiele wenschen nieuw leven inblaast, er
de neurose doet ontstaan.
 

De neurose neemt heden ten dage de plaats
klooster, waarin zich al die personen pleegden terug
die door het leven ontgoocheld waren, of die zic
leven te zwak gevoelden.
 

Laat mij te dezer plaatse het hoofdresultaat verme
toe wij door het psychoanalytisch onderzoek der ne
raakt zijn de neurosen hebben niet een hen karakte
psychischen inhoud, die niet ook bij een gezond me
 

worden aangetroffen: C
 

JUNG drukt di
 

De overdracht.
 

met elkander worstelende krachten, of het resulta
strijd zal zijn gezondheid of neurose, dan wel een
seerende overprestatie.
 

Dames en Heeren! De belangrijkste ervaring, die
ting betreffende sexueele driften als drijfkracht vo
staan der neurose bevestigt, moet ik U nog mededeel
male, wanneer wij een zenuwpatiënt psychoanalytisch
treedt bij hem het bevreemdende verschijnsel op
genaamde overdracht, d. w. z. hij richt op de
overmaat van teedere, dikwijls genoeg met vijand
mengde opwellingen, die niet door de verhouding
zooals die in werkelijkheid bestaat, gemotiveerd zijn;
bijzonderheden van hun optreden moeten zij worden
de oude, onbewust geworden phantasiewenschen van
Juist dat stuk van zijn gevoelsleven, dat hij zich n
de herinnering kan terugroepen, doorleeft de zieke al
in zijne verhouding tot den arts en eerst door zull
,,overdracht" opnieuw weder beleven, wordt hij overt
van het bestaan, als van de macht van deze onbewus
opwellingen. De symptomen, die, om eene vergelij
chemie te gebruiken, als 't ware de neerslagen z
ondervindingen uit het vroegere liefdeleven (in den
gebreiden zin), kunnen ook slechts in de verhoogde
van de gedurende de overdracht doorleefde gevoelen
sing gebracht en in andere psychische producten omge
De arts speelt bij deze reactie volgens eene voortre
gelijking van S. FERENCZI 1), de rol van een ka
 

V. De overdraging.
 

60
 

den sleutel geven tot het begrijpen van de hyp
gestie, waarvan wij ons in den aanvang bediend
technisch hulpmiddel tot onderzoek van het onbew
zieken. De hypnose bleek toen voor de therapie ee
voor het verkrijgen van wetenschappelijk inzicht
van zaken daarentegen een beletsel te zijn, daar zij
weerstanden uit een bepaald gebied als 't ware weg
door deze aan de grenzen daarvan evenwel zich to
komelijke muur opstapelden. Overigens moet ge
dat het phaenomeen der overdracht, dat ik tot m
hier veel te kort moet behandelen, aan den invloed
analytische behandeling zijn ontstaan te danken he
dracht treedt in alle verhoudingen tusschen men
ling en zoo ook bij den omgang tusschen den
arts, spontaan op: zij is overal de eigenlijke d
den therapeutischen invloed en zij werkt des te s
mate men minder op haar voorhanden zijn verd
psychoanalyse schept dus niet de overdracht, d
alleen maar haar bestaan aan het bewustzijn en m
meester van, om de psychische processen in de
richting te sturen. Ik kan evenwel het thema de
niet verlaten, zonder er den nadruk op te leggen,
schijnsel niet alleen voor het overtuigen van den
ook voor het overtuigen van den geneesheer van
beteekenis is. Ik weet, dat al mijne aanhangers pas
ervaringen met de overdracht, van de juistheid va
weringen over de nothecenese der neurosen. overty
 

De angst voor de bevrijding van het verdrong
 

kant van het intellect vooral twee bezwaren tegen
vaarden van de psychoanalytische denkwijze: ten
ongewoonte rekening te houden met de strenge en
zondering geldende determineering in het zieleleve
tweede, de onbekendheid met de eigenaardigheden
onbewuste psychische processen zich onderscheiden
wuste waarmede wij allen vertrouwd zijn. Een var
verbreide weerstanden tegen de psychoanalytische
zoowel bij zieken als bij gezonden
berust op
genoemde moment. Men is bevreesd door de psy
schade te berokkenen, men heeft angst de verdronge
driften in het bewustzijn van den zieke te brengeu,
aan het gevaar verbonden ware, dat zij dan het ho
sche streven bij hem zouden overweldigen en hen
met zooveel moeite verworven beschavingsattribut
kunnen berooven. Men wordt wel gewaar, dat de zi
plekken in zijn zieleleven heeft, maar men huiver
deze aan te raken, uit vrees zijn lijden nog te
Laten wij deze analogie verder uitwerken. Het is
beter een zieke plek niet aan te raken, wanneer mer
slechts pijn kan doen. Maar zooals bekend, laat
zich niet terughouden van onderzoek en manipulati
ziek lichaamsdeel, wanneer hij van plan is eene
behandeling in te stellen, waarvan blijvende gene
verwacht. Niemand denkt er meer aan hem de c
lijke bezwaren van het onderzoek, of de reactieve
ten gevolge van de operatie te verwijten, wanneer
 

V. Eindresultaten.
 

62
 

neming der bezwaren, die de zieke gedurende de
ondervindt, is bij goede techniek veel geringer da
chirurg hem oplegt, en kan bovendien tegenover
den last van het oorspronkelijk lijden zeer zeker
worden. De vrees echter, dat het eindresultaat een
van het onder den invloed der beschaving ontst
door de uit de verdringing verloste driften zou z
ongegrond; deze angst houdt geen rekening met wa
nemingen ons met zekerheid geleerd hebben, n.l.
op ziel en lichaam uitgeoefend door eene wenschop
van de verdringing nu eenmaal mislukte, oneind
wanneer deze onbewust, dan wanneer zij bewust is,
het bewustmaken deze macht alleen maar verzwa
den. De onbewuste wensch staat niet onder onze
geen enkel streven in tegengestelde richting hee
terwijl de bewuste wensch beteugeld wordt doo
het bewustzijn hem weerstreeft. De psychoanaly
als eene werkwijze van hoogere orde de plaats van
verdringing innemen en juist rechtstreeks in dienst
van de hoogste en schoonste doeleinden, die de
nastreeft.
 

Wat is nu het lot van de door de psychoanalyse
onbewuste wenschen en langs welke wegen weten
het leven van het individu onschadelijk te make
verschillende wegen. Meestal is het resultaat, dat d
reeds gedurende de behandeling, door de correcte
werkzaamheid der hun tegenovergestelde betere
 

van den psychoanalytischen arbeid.
 

onbruikbaren drift alleen daarom in verdringing, omda
zelf nog onvolkomen georganiseerd en zwak was; in z
rijpheid en kracht is het wellicht in staat, om den
vijand volkomen te beheerschen. Een tweede resulta
psychoanalytischen arbeid is dit, dat de te voor
brachte, onbewuste driften gebruikt kunnen worde
nuttige doeleinden, in wier dienst zij bij ongestoor
keling reeds vroeger hadden moeten treden, want 't
de ontwikkeling is volstrekt niet 't uitroeien va
tiele wenschen. Door zijne verdringingen toch, mo
roselijder vele bronnen van psychische energie mis
uit hem voor zijn karaktervorming en voor zijne pr
in 't leven, zeer veel kostbare kracht had kunnen
Wij kennen n.l. een ontwikkelingsgang, die veel
is, de zoogenaamde sublimeering, waardoor
die van de infantiele wenschen uitgaat, niet wordt
maar waarbij er partij van wordt getrokken, daa
verschillende neigingen, in plaats van het onbrui
dat ze najagen, een hooger, eventueel niet meer se
einde wordt gevonden. En juist de componenten
slachtsdrift zijn gekenmerkt door zulk eene bijzonder
heid tot sublimeering, tot vervanging van hun sexuee
door een ander, meer verwijderd en voor de ge
nuttiger streven. Aan de op deze wijze voor onze
prestaties verkregen bijdragen aan energie, hebben
schijnlijk de hoogste aanwinsten voor de beschaving
Een vroegtijdig plaats gehad hebbende verdringin
 

V. De nadeelen van overmatige
 

64
 

drongen libidineuse opwellingen heeft recht op
diging en behoort die in 't leven te vinden. D
beschaving maken voor de meeste menschen het le
en bevorderen daardoor het zich af keeren van de
en het ontstaan der neurosen, zonder door deze o
verdringing der sexualiteit eene daarmede evenredi
de beschaving te verkrijgen. Wij moeten ons
hoog voetstuk plaatsen, dat wij het oorspronkelijk
onze natuur geheel verwaarloozen en mogen
geten, dat de bevrediging van de individueele
geluk toch nooit van de lijst der doeleinden onz
kan worden geschrapt. De plasticiteit der comp
onze sexualiteit, die blijkt uit hunne geschikthe
meering, brengt ons zeer zeker in groote verzoek
steeds verder ze te sublimeeren, het peil der bes
voortdurend te verhoogen. Maar evenmin als wij e
bij onze machines, meer dan een zekere fractie der
warmte in nuttigen mechanischen arbeid om te a
min moeten wij er naar streven, de energie der g
in haar vollen omvang aan hare oorspronkelijke d
onttrekken. Dit kan niet gelukken en wanneer d
van de sexualiteit te ver zou worden gedreven, da
alle nadeelen van eenen roof bouw met zich brenge
 

Ik weet niet, of niet gij Uwerzijds deze waarschu
mee ik eindig, aanmatigend zult vinden. Ik waag
slechts op indirecte wijze U mijne overtuiging
maken, door U een oud sprookje te vertellen, waar
 

verdringing der sexualiteit.
 

hadden, n.l. dat het zooveel dure haver verslond. Z
het dier deze hebbelijkheid langzaam en voorzichtig a
door het rantsoen elken dag met eenige halmen te ve
tot zij het eindelijk aan algeheele onthouding gewe
hebben. Het ging eenigen tijd voortreffelijk, het
bruikte nog slechts één halm per dag, en den volg
zou het eindelijk havervrij werken. Juist dien morg
zij het nukkige dier dood in den stal, en de Schildb
den maar niet begrijpen, waaraan het gestorven was
 

Wij zouden geneigd zijn te gelooven, dat het paa
gerd was, en dat zonder een zeker rantsoen haver
geen arbeid van een dier kan worden verwacht.
 

Ik dank U voor de uitnoodiging hier te komen
voor de aandacht die gij mij hebt willen schenken.
 

ERROR: Invalid Base64 format detected: EMPTY_PAGE