I.
 

Dames en Heeren! Het is een voor mij onge
eigenaardige gewaarwording als spreker voor belang
van de Nieuwe Wereld op te treden. Ik veronders
deze eer slechts te danken heb aan het verband tuss
naam en het thema der psychoanalyse en daarom k
ook de psychoanalyse tot onderwerp van mijne voo
Ik wil trachten heel in 't kort U een overzicht ov
schiedenis van het ontstaan en de verdere ontwikk
deze nieuwe onderzoekings- en genezingsmethode te
 

Wanneer het eene verdienste is, de psychoanalyse
te hebben geroepen, dan is dat toch niet mijne
Aan het leggen van de eerste grondslagen er van he
deel gehad. Ik was als stüdent bezig met het afl
mijne laatste examens, toen een ander Weensch gene
Dr. JOZEF BREUER ¹) deze behandelingswijze voor
een aan hysterie lijdend meisje toepaste (1880-1882
ziekte- en behandelingsgeschiedenis van deze patiër
ge uitvoerig weergegeven vindt in de later door H
mij uitgegeven „Studien über Hysterie" 2), willen
 

I. Over het ontstaan en de ontwikkeling
 

2
 

Vooraf nog eene opmerking: Ik heb niet zo
bevrediging vernomen, dat het meerendeel mijner
niet tot den geneeskundigen stand behoort. Maak
bezorgd er over, dat er eene bijzondere geneeskund
keling noodig zou zijn om te kunnen volgen, w
zeggen heb. Wij zullen weliswaar een eindweegs
neeskundigen meegaan, maar weldra zullen we he
om Dr. BREUER op een hem geheel eigen weg te
 

Dr. BREUER's patiënte, een 21-jarig, geestelijk h
meisje, produceerde in 't verloop van haar meer
jaren durende ziekte, een reeks van lichamelijke
en geestelijke stoornissen, die wel verdienden erns
te worden. Zij had een stijve verlamming gepaard
voeligheid van rechter arm en rechter been, van
dezelfde aandoening aan de ledematen van de linke
helft, stoornissen in de oogbewegingen en veelvul
kingen van het gezichtsvermogen, moeilijkheden met
van haar hoofd, een intensieve zenuwhoest, wal
voedsel en eenmaal verscheidene weken lang, ond
lenden dorst, onvermogen om te drinken; ook ha
beperking van het spraakvermogen, die zoo ver
zij niet meer in staat was hare moedertaal te spr
verstaan; eindelijk vertoonde zij toestanden van ab
wardheid, deliriën, verandering van hare geheele 1
heid. Aan dezen toestand zullen wij later onze opme
moeten wijden.
 

Wanneer men van zulk een ziektebeeld hoort, be
 

der psychoanalyse.
 

eene reeks van ziektegevallen met dergelijke ernstige
selen, eene andere, veel gunstigere opvatting meer ge
digd is. Wanneer zulk een ziektebeeld optreedt bij ee
individu van het vrouwelijk geslacht, welks edele orga
nieren) volgens het objectief onderzoek normaal zijn, t
daarentegen hevig schokkende gemoedsaando
ondervonden heeft, en wanneer de symptonen, af
beschouwd, in zekere fijnere karakteristieke bijzo
afwijkingen vertoonen van wat verwacht zou moete
dan vatten de geneeskundigen zulk een geval niet
op. Zij zeggen, dat dan niet een organische aando
de hersenen aanwezig is, maar die raadselachtige, s
tijd der Grieken hysterie genoemde toestand, di
is een groot aantal zeer ernstige ziektebeelden na t
Zij houden dan het leven voor niet bedreigd, en a
zelfs volkomen herstel der gezondheid waarschijnlijk.
rentieeldiagnose tusschen eene dergelijke hysterie
organisch lijden is niet altijd gemakkelijk. Voor het
behoeven we niet te weten hoe zij wordt gesteld: ge
juist het geval van BREUER'S patiënte zóó was, dat g
kundig arts zich in de diagnose der hysterie zou vergi
Het is hier de plaats om uit hare ziektegeschieder
melden, dat de eerste verschijnselen optraden, terwi
teergeliefden vader gedurende eene zware, doodelij
verpleegde, en dat zij de verpleging moest opgeven
zelf ziek werd.
 

Tot zoover hebben wij van de leiding der genee
 

I. De hysterie.
 

4
 

Tegen de zware hersenziekten is de geneeskunst
gevallen machteloos, maar ook tegen de hysterische
weet de arts niets te doen. Hij moet het aan
der natuur overlaten, wanneer en op welke wijze
hem gestelde prognose tot werkelijkheid zal maken
 

De herkenning van de hysterie brengt dus vo
weinig verandering, maar heeft des te meer inv
geneesheer. Wij kunnen waarnemen, dat hij zic
den hysterischen patiënt geheel anders gedraagt da
den zieke met een organisch lijden. Hij wil eer
niet dezelfde deelneming toonen als den ander,
ziekte veel minder ernstig is en toch aanspraak e
te maken, voor even ernstig te gelden. Maar er i
De dokter, die door zijne studiën zooveel heeft
den leek onbekend blijft, heeft zich van de ziekte
de ziekelijke veranderingen, b.v. in de hersenen.
eene apoplexie of aan eene nieuwvorming lijden
voorstellingen kunnen vormen, die tot op zekere
moeten zijn, daar zij hem in staat stellen de
bijzonderheden van het ziektebeeld te begrijpen. M
details der hysterische phaenomenen laten hem al
en al zijn anatomisch-physiologische en pathologi
in den steek. Hij kan de hysterie niet begrijpen,
zelf als een leek tegenover. En dat heeft nog no
die anders trotsch op zijn wetenschap meent te
aangenaam kunnen vinden. Dit is de reden waaron
aan hysterie zijn sympathie verliezen.
 

Het geval van Dr. BREUER.
 

wetenschap overtreden, hij ziet op ze neer zooals
zinnigen op de ketters: hij acht ze tot alle mogelij
in staat, beschuldigt ze van overdrijving en opzettelij
van simulatie en hij bestraft ze door hun zijn bela
te onttrekken.
 

Dit verwijt nu heeft Dr. BREUER bij zijne patiënte
diend; hij schonk haar sympathie en belangstelling,
hij haar aanvankelijk niet wist te helpen. Waarschijnlij
zij het hem ook gemakkelijker door hare buitengewon
gaven en haar voortreffelijk karakter, waarvan hij in
hem opgestelde ziektegeschiedenis getuigt. Met sympa
observeerende, vond hij weldra den weg, die de ee
mogelijk maakte.
 

Men had opgemerkt, dat gedurende hare toestan
absentie en psychische alteratie met verwardheid de
woonlijk eenige woorden prevelde, die den indruk maal
te behooren in een samenhangend geheel, dat haar g
bezig hield. De dokter liet zich deze woorden me
bracht haar in een soort hypnose en herhaalde tell
woorden ten einde haar er toe te brengen, daar
knoopende, mededeelingen te doen. De zieke ging hie
reproduceerde nu voor den dokter de psychische sch
die haar gedurende de absenties beheerscht hadden e
die enkele woorden, die zij uitte, verraden hadden. H
dieptreurige, dikwijls poëtisch schoone phantasiën, da
zouden we zeggen, die gewoonlijk de situatie van e
aan het ziekbed van haar vader als uitgangspunt had
 

I. Het geval van Dr. BREUER.
 

6
 

opgeheven. Men kon zich niet onttrekken aan de
de psychische afwijking, die gedurende de absen
dag kwam, een gevolg was van den prikkel, die
deze zeer emotioneerende phantasiën. De patiënt
gedurende deze periode van hare ziekte merkwa
slechts Engelsch sprak en verstond, gaf aan deze
van behandelen den naam „talking cure", of spra
van chimney sweeping."
 

Het bleek weldra, als 't ware toevallig, dat m
schoonvegen van de ziel nog meer bereiken kon
gaande opheffing der steeds terugkeerende bene
het bewustzijn. Ook ziekteverschijnselen konden
wanneer in hypnose onder sterke ontlading der
doening de patiënte zich herinnerd had, door welk
en krachtens welken samenhang deze symptonen 't
opgetreden.
 

,,Er was in den zomer eene periode van groo
weest en de patiënte had zeer veel dorst geleden,
daarvoor een reden te kunnen opgeven, was het
ling onmogelijk geworden te drinken. Ze nam he
waar ze naar smachtte in de hand, maar zoodra h
lippen raakte, stootte zij het weg als iemand met
Blijkbaar was zij dan gedurende een paar second
absentie. Zij leefde slechts van vruchten, meloen
den dorst minder kwellend te maken. Toen dat o
weken geduurd had, redeneerde zij eens onder
over hare Engelsche gezelschapsjuffrouw, van wie z
 

De talking cure".
 

ergernis had geuit, vroeg zij om drinken, dronk z
minste aarzeling eene groote hoeveelheid water en
uit de hypnose met het glas aan de lippen. Hiermed
stoornis voor goed verdwenen.” 1)
 

Veroorlooft mij nog een oogenblik bij deze waarn
te staan. Nog niemand had met zulke middelen een
verschijnsel opgeheven, en daarbij zulk een diepen
slagen in de wijze van het ontstaan daarvan. Het m
ontdekking met ver strekkende gevolgen worden, w
verwachting bevestigd werd, dat nog andere, ja mis
meerendeel van de symptomen bij de zieke op zulk
ontstaan waren en op zulk eene wijze konden worden o
BREUER deinsde niet voor de moeite terug zich d
overtuigen, en volgens een vast plan deed hij nu n
gen betreffende de pathogenese van de andere en
ziekteverschijnselen. Het was werkelijk zoo: bijna all
men waren zoo ontstaan als resten, als neerslagen a
van zeer emotioneerende gebeurtenissen, die wij daa
„psychische traumata” genoemd hebben. De eigenaa
der symptomen werden begrijpelijk door het verban
„schokkende scènes" die hen veroorzaakt hadden.
zooals de kunstterm luidt, door de scènes waarvan z
inneringsresten vormden, gedetermineerd en
niet meer als willekeurige of raadselachtige producter
rose te worden beschreven. Slechts in één opzicht
verwachting teleurgesteld. Het was niet altijd één enk
ondervinding die het symptoom had doen ontstaan, ma
 

A
 

I. Het ontstaan der symptomen
 

8
 

moest dan in omgekeerde chronologische volgorde
reproduceerd: dus de laatste 't eerst en de eerste
het was totaal onmogelijk tot den eersten en d
zaamsten schok met overslaan van de later plaats
bende, direct door te dringen.
 

Gij zult nu zeker nog andere voorbeelden van 't
van hysterische symptomen van mij willen verner
dat van de watervrees door walging voor den uit h
kenden hond. Ik moet mij echter, als ik mij aa
gramma wil houden, tot enkele voorbeelden be
vertelt BREUER, dat hare gezichtsstoornissen tot b
leidingen teruggebracht konden worden, b.v. „op
dat patiënte met tranen in de oogen aan het zie
plotseling haar vader vroeg hoe laat het was;
onduidelijk, spande zich in, bracht het horloge di
oog, waardoor de wijzerplaat zeer groot scheen
en strabismus conv.) of wel zij deed haar best om
in te houden, om den zieke deze niet te laten
ziekmakende indrukken waren overigens afkomstig
dat zij deelnam aan de verpleging van haar zieken
 

„Op zekeren nacht waakte zij in grooten angs
zieke die hooge koorts had en verkeerde in hevig
daar uit Weenen een chirurg gewacht werd om
te opereeren. Hare moeder had zich voor een po
derd en Anna zat bij het bed met den rechter a
stoelleuning. Zij geraakte in een toestand van waak
 

uit psychische traumata.
 

en welke nu het materiaal voor de hallucinatie lever
wilde het dier verjagen, maar was als verlamd: de rec
over de leuning van den stoel hangende, „sliep" en v
door ongevoelig en machteloos, en toen zij de hand
veranderden hare vingers in kleine slangen met dood
(de nagels). Waarschijnlijk deed zij pogingen om de s
de verlamde rechterhand te verjagen en daardoor t
gevoelloosheid en verlamming daarvan in associatie
slangenhallucinatie. Toen deze verdwenen was, wil
haren angst bidden, maar zij kon geen woorden vinde
in geen enkele taal spreken, tot haar eindelijk een E
kinderversje inviel: van dit oogenblik af kon zij in
ook verder denken en bidden." 1) Met de herinnering
nose aan deze scène was ook de sedert het begin c
bestaande stijve verlamming van den rechter arm o
en de behandeling ten einde gebracht.
 

Toen ik een aantal jaren later bij mijn eigen patië
methode van BREUER tot onderzoek en behandeling
beoefenen, deed ik waarnemingen die de zijne
bevestigden. Eene 40-jarige dame had een tic, een ei
smakkend geluid, dat zij telkens als zij opgewonden w
zonder bepaalde aanleiding liet hooren. Het vond zijn
in twee gebeurtenissen die zij doorleefd had, en die di
hadden, dat zij zich beide keeren voornam vooral
leven te maken en waarbij als 't ware door een soor
wil juist dit geluid de stilte verbrak; de eerste maal
haar ziek kind eindelijk met groote moeite in slaap
 

I. Symptomen als herinneringssymbol
onweer, zorgvuldig elk geluid wilde vermijden o
die schichtig geworden waren, niet nog meer te v
Ik geef dit voorbeeld in plaats van vele ande
,,Studien über Hysterie" opgenomen zijn.
 

IO
 

Dames en Heeren, wanneer gij mij wilt toesta
bij een zoo kort overzicht onvermijdelijk is, te
dan kunnen we onze tot nu toe verworven kennis s
deze formule: Onze hysterische patiënter
reminiscentiën. Hunne symptomen zijn over
en herinneringssymbolen voor bepaalde (schokken
nissen. Eene vergelijking met andere herinnering
ander gebied zal ons misschien een dieper inzich
in deze symboliek. Ook de gedenkteekenen en
waarmede wij onze groote steden versieren zijn
neringssymbolen. Op een wandeling door Londe
voor een der grootste stations der stad een rijkve
sche zuil, Charing Cross genoemd. Een der ou
uit 't huis Plantagenet in de 13e eeuw, die het st
schot van zijne geliefde koningin Eleanor naar
liet brengen, richtte op alle haltepunten waar
neergezet werd, gothische kruisen op en Charin
't laatste van die gedenkteekenen, welke de her
deze begrafenis nog levendig houden. 2) In een an
van de stad, niet ver van London Bridge, ziet g
moderne, hoog oprijzende zuil die kortweg "The m
wordt genoemd. Deze dient ter gedachtenis aan
 

Fixatie aan de traumata.
 

deel der stad verwoestte. Deze monumenten zijn du
de hysterische symptomen, herinneringssymbolen: zo
de vergelijking op. Maar wat zoudt ge zeggen tot
denaar, die heden ten dage nog voor het gedenkte
de begrafenis van koningin Eleanor in weemoed
bleef staan, in plaats van met den bij de moderne a
houdingen noodigen spoed zich met zijne bezigheden t
of blijmoedig te genieten van de jeugd en frischhe
koningin van zijn hart? Of tot een anderen, die
Monument" de verwoesting stond te beweenen van
liefde vaderstad, die al lang toch zooveel schitterende
rezen? Welnu, even onpraktisch als deze twee,
zich alle hysterische en neurotische personen. Niet
zij zich de reeds lang tot het verleden behoorende pi
beurtenissen herinneren, maar zij worden nog steeds
gemoedsbeweging er door gebracht. Ze kunnen zich
verleden niet losmaken en verwaarloozen daarvoor
lijkheid van het heden. Deze gehechtheid van het
aan de ziekmakende schokkende gebeurtenissen is
meest kenschetsende karaktertrekken van de neurose
voor van de grootste praktische beteekenis.
 

Eene tegenwerping, die gij, aan de ziektegeschie
Dr. BREUER'S patiënte denkend, allicht bij U voelt
moet ik billijken. Al hare psychische schokken zij
komstig uit den tijd, dat zij haren zieken vader
en hare symptomen kunnen slechts als herinnering
van zijne ziekte en zijn dood opgevat worden.
 

I. Het afreageeren der gemoedsbewegin
niets opvallends. Maar in andere gevallen, zooals in
door mij behandelden tic, waarvan de aanleide
meer dan 15 en 10 jaren geleden gezocht moesten
karaktertrek van abnormaal gebonden zijn aan het
duidelijk en de patiënte van BREUER zou dien
evenzoo ontwikkeld hebben, wanneer zij niet zo
het beleven der schokken en het ontstaan der s
kathartische behandeling ondergaan had.
hebben we slechts het verband tusschen de hys
ptomen en de levensgeschiedenis der zieken beh
twee andere gewichtige momenten uit de waarneming
kunnen ons ook eene aanduiding geven van de
wij de processen van het ziek worden en het w
moeten opvatten. Wat het eerste, het ziek wo
moet er op gewezen worden, dat BREUER's pati
alle pathogene situaties eene sterke opwinding n
drukken in plaats van zich in passende woorden
uiten. In de geschiedenis met den hond van hare
juffrouw onderdrukte zij, om deze te ontzien, elk
haar zeer sterke walging; terwijl zij aan het be
vader waakte, droeg zij voortdurend zorg den ziel
haren angst en hare verdrietige stemming te late
Toen zij later deze zelfde scènes voor haar dok
ceerde, barstte de indertijd ingehouden gemoedsb
als 't ware al dien tijd opgespaard was, met bijzon
heid los. Ja, het symptoom, dat als overblijfsel van
was bliven bestaan. vertoonde zich in de hoogst
 

12
 

De hysterische conversie.
 

der gemoedsbeweging optrad. Het zijn dus de onde
schillende wijzen waarop wij kunnen aannemen dat
moedsbeweging verloopen kan, welke beslissend zij
voor het ziek worden als later voor het herstel.
 

Men voelde zich gedrongen aan te nemen dat
ontstond, omdat aan de in de pathogene situaties
wikkelende affecten een normale uitweg versperd
bleven, en dat het wezen der ziekte daarin beston
deze ingeklemde affecten een abnormale uitwerking
Voor een deel bleven zij als een op het zieleleven
last en als bronnen van bestendige prikkeling daarvan
voor een ander deel ondergingen zij eene omzetting
wone lichamelijke innervaties en remmin
zich als de lichamelijke symptomen van het geval ope
Wij hebben dit laatste proces met den naam „hyst
conversie" bestempeld. Een zeker gedeelte van
telijke energie wordt toch ook in normalen toesta
lichamelijke innervatie omgezet en doet ontstaan,
,,uiting van gemoedsbeweging" noemen. De hysteri
versie nu overdrijft dit gedeelte van het verloop var
affect beladen geestelijk proces; zij komt overeen met
intensievere, langs nieuwe banen een uitweg vindend
king der gemoedsbeweging. Als eene rivier zich
splitst en in twee beddingen verder stroomt, zal zij i
buiten haar oevers treden, zoodra in de andere de
op hindernissen stuit.
 

Zooals gii ziet ziin wii on weg om tot eene 7.
 

I. De splijting der psyche.
 

14
 

De patiënte van BREUER vertoonde naast haren n
een aantal afwijkende psychische toestanden, gel
absentie, door verwardheid en door karakterv
haar normaaltoestand nu wist zij niets van
tooneelen en van den samenhang daarvan met
men; zij had deze scènes vergeten, of in elk g
haar hun verband met de ziekmakende toestand
In hypnose kon men met veel moeite er in
scènes in hare herinnering terug te roepen e
arbeid van het zich weder herinneren, werden
opgeheven. Men zou in groote verlegenheid gew
deze feiten uit te leggen, wanneer niet de ervarin
bij de practisch therapeutische en de experimen
hier den weg hadden gewezen. Door de studie de
verschijnselen was men gewoon geraakt aan de
bevreemdende opvatting, dat in de ziel van één
individu verschillende groepeeringen mogelijk zijn,
onafhankelijk van elkander kunnen blijven, niet
elkander en die beurtelings, nu eens de een, da
zich meester maken van het bewustzijn. Dergeli
zooals men ze noemt, van „Double conscience"
toe ook spontaan waargenomen. Wanneer bij zulk
der persoonlijkheid het bewustzijn voortdurend
twee toestanden gebonden blijft, noemt men
bewusten zielstoestand en den daarvan afgesch
onbewusten. In de bekende verschijnselen va
naamde posthypnotische suggestie. waarbij een or
 

Hypnoïde toestanden.
 

feiten te verklaren. BREUER kwam tot de conclusie
hysterische symptomen, gedurende dergelijke bijzond
toestanden, door hem hypnoïde genoemd, ontstaa
Emoties, die iemand in zulk een hypnoïden toestan
worden gemakkelijk pathogeen, daar deze toestanden
de voorwaarden voldoen voor een normaal verloop der
bewegingen, die het gevolg zijn van de plaats ge
bende prikkels. Als reactieverschijnsel ontstaat dan
woon product, n.l. het symptoom en dat steekt al
als een vreemd lichaam uit in den normaaltoestand,
zijn kant volstrekt geen kennis draagt van de pathogen
die in den hypnoïden toestand ontstond. Waar een s
bestaat, daar bevindt zich ook eene amnesie, eene
de herinnering; en de aanvulling van deze leemte
zich de opheffing van de voorwaarden voor 't ontstaa
symptoom.
 

Ik vrees, dat dit gedeelte van mijne uiteenzettinge
zeer duidelijk zal voorkomen. Doch gij moet dan
weinig toegevend zijn, want het betreft nieuwe, moe
vattingen, die misschien nog niet veel duidelijker gem
nen worden. Dit bewijst, dat wij met onze kennis
zeer diep zijn doorgedrongen. Bovendien is de hypo
BREUER betreffende de hypnoïde toestanden
overbodig, maar ook hinderlijk gebleken voor diep
onderzoek, reden waarom de hedendaagsche psychoa
weer heeft laten vallen. Later zal ik U ten minste éénige
ling geven van de andere invloeden en psychische proc
 

n
 

I. Onvolledigheid der theorie.
 

16
 

niet uit den hemel vallen, en gij zoudt nog meer
gehad wantrouwen te koesteren, als iemand reeds
vang zijner waarnemingen U eene afgeronde, gel
theorie had voorgelegd. Zulk eene theorie kan
het kind zijn van speculatieve beschouwingen en n
van een onbevooroordeelde navorsching der nuchte