I I.
 

Dames en Heeren! Ongeveer in denzelfden tijd da
bij zijne patiënte de „Talking cure" toepaste, had
de groote meester, in Parijs een aanvang gemaakt
onderzoekingen betreffende de hysterische patiënten
trière, onderzoekingen, welke een geheel nieuw inzicht
der hysterie zouden brengen. Zijne resultaten konde
tijd in Weenen nog niet bekend zijn. Maar toen ong
jaren later BREUER en ik onze voorloopige mededee
ceerden over het psychisch mechanisme der hyster
schijnselen, welke aansloot aan de kathartische beha
BREUER's eerste patiënte, toen waren wij geheel
invloed van de onderzoekingen van CHARCOT. De
levensondervindingen van onze zieken stelden wij als
traumata gelijk met die lichamelijke traumata, w
invloed op hysterische verlammingen door CHARCOT
gesteld, en BREUER's invoering van het begrip de
toestanden is eigenlijk niets anders dan een wee
van het feit, dat CHARCOT die traumatische verlammi
hypnose kunstmatig had te voorschijn geroepen.
 

18 II. Onderzoekingen van CHARCOT en van
 

vallen der persoonlijkheid tot uitgangspunt van onze
namen. De theorie van JANET over de hysterie
rekening met de rol, die in Frankrijk aan de er
de degeneratie wordt toegekend. De hysterie is
een uitingsvorm van de degeneratieve verandering va
stelsel, die zich openbaart door een aangeboren
de psychische synthese. De hysterielijders zouden
niet in staat zijn, al de verschillende psychische
hun groote verscheidenheid tegelijk te beheersch
hunne neiging tot psychische dissociatie. Staat m
banale maar duidelijke vergelijking te maken: JANET
doet denken aan eene zwakke vrouw, die inkoop
met eene menigte doozen en pakjes beladen op we
is. Zij kan de heele voorraad met hare twee ar
vingers niet baas en laat een der pakjes vallen. 1
't op te rapen, dan ontvalt haar weer een and
gaat 't door. Nu is met het aannemen van deze
der hysterici niet goed te rijmen, dat men bij h
de verschijnselen van verminderde prestatie, als
wijze van compensatie, ook voorbeelden van gedeel
meerdering van het prestatievermogen kan waarnem
tijd dat BREUER's patiënte hare moedertaal en a
talen behalve het Engelsch vergeten was, beheers
Engelsch zoo volkomen, dat zij in staat was gedeel
Duitsch boek, dat men haar voorlegde, vloeiend in o
Engelsch op te lezen. Toen ik later de door BREUER
onderzoekingen zelfstandig voortzette, kwam ik weld
 

Verandering der techniek.
 

van laboratoriumproeven uitging, maar van pogingen o
zieken een therapeutischen invloed uit te oefenen. Ik wer
door de eischen der praktijk gedreven. De kathartische
ling, zooals BREUER die had uitgeoefend, veronderstelde o
lijkheid den zieke in diepe hypnose te brengen, want s
den hypnotischen toestand beschikte hij over de kennis
samenhang der ziekmakende gedachten, die in zijnen
toestand hem ontging. Nu was de hypnose, als een g
als 't ware mystiek hulpmiddel, mij al spoedig onsy
geworden, maar toen ik bovendien moest ondervin
ondanks alle moeite het mij niet wilde gelukken meer
gedeelte van mijne zieken in den hypnotischen toestand
gen, besloot ik de hypnose te laten varen en de kat
behandeling daarvan onafhankelijk te maken. Daar
psychischen toestand van de meeste patiënten niet n
believen kon veranderen, richtte ik de methode er o
in hun normaaltoestand mijn doel te bereiken. Dit sch
vankelijk eene onzinnige onderneming zonder den mins
op succes te zijn. De vraag toch luidde, iets van c
te weten te komen, dat men niet wist en dat hij
niet wist; welke hoop kon er bestaan daar achter te
Toen kwam mij de herinnering aan een zeer merk
en leerrijke proef te hulp, die ik bij BERNHEIM in
had bijgewoond. BERNHEIM demonstreerde ons n.l.
sonen, die hij in hypnotisch somnambulisme had geb
in dien toestand allerlei had laten beleven, de herinne
het in somnambulisme doorleefde slechts schijnbaar
 

II. Weglating der hypnose.
 

20
 

en hun verzekerde, dat zij het toch wel wist
telkenmale de vergeten herinneringen weer op
wijze ging ik ook met mijne patiënten te werk. V
hen aan een punt was gekomen, waar zij beweer
te weten, dan verzekerde ik hun, dat zij het to
dat zij
het maar moesten zeggen en ik ver
beweren, dat juist de herinnering die wij zo
duiken op
't oogenblik, dat ik mijne hand op
legde. Op deze wijze gelukte het mij zonder
van de patiënten te weten te komen, wat noodi
constructie van den samenhang tusschen de verge
scènes en de daarvan overgebleven symptomen.
eene vermoeiende, op den duur afmattende met
niet leende voor eene definitieve techniek.
 

Ik gaf deze methode intusschen niet op, zon
de toepassing daarvan verkregen gegevens, bepaa
te trekken. Ik had dus bevestigd gevonden, dat
herinneringen niet verloren waren. Zij waren n
dom der zieken en stonden klaar, om in associatio
wat zij nog wisten, op te duiken, maar de e
kracht verhinderde ze, bewust te worden en noo
wust te blijven. Het bestaan van deze kracht w
heid aan te nemen, want bij de pogingen om t
de onbewuste herinneringen in 't bewustzijn der
te leiden, kon men waarnemen, welke inspann
die kracht te overwinnen. De kracht, die den zi
 

stand in stand houdt. wordt als weerstand 17a
 

Verdringing en weerstand.
 

gen vormen over den gang van zaken bij het ziek
De krachten, die heden als weerstand zich verzetten t
bewustmaken van het vergetene, moesten dezelfde
destijds dat vergeten bewerkt en de betreffende patho
beurtenissen uit het bewustzijn weggedrongen hadden. I
dit door mij veronderstelde proces verdringing
schouwde die als bewezen door het niet te loochener
van den weerstand.
 

Maar nu moet men zich de vraag stellen, wat die
zijn en onder welke voorwaarden de verdringing, d
als het pathogene mechanisme der hysterie beschou
treedt. Eene vergelijkende studie der pathogene situ
men door de kathartische behandeling had leeren
stelde in staat hierop het antwoord te geven. In
gevallen was het voorgekomen, dat er een wensch o
die eene scherpe tegenstelling vormde met de over
schen van het individu, en onvereenigbaar was
ethische en aesthetische eischen van zijne persoonlij
was een kortdurend conflict geweest en het einde v
inwendigen strijd was de verdringing van de voorste
als drager van dien onduldbaren wensch in 't bewus
opgetreden, zoodat deze, met de erbij behoorende h
gen, uit het bewustzijn weggedrongen en vergeten
onduldbaarheid van de betreffende voorstelling voo
van den zieke, was dus het motief voor de verdrin
ethische en andere eischen van het individu vormde
dringende krachten. Het aanvaarden van de onduldbare
 

II. Voorbeeld van eene verdringing.
 

22
 

Ik zal U nu de geschiedenis van slechts één e
gevallen mededeelen: de omstandigheden, waaron
ging optreedt en het nut daarvan blijken daar
Natuurlijk moet ik voor dit doel ook deze ziekte
verkort weergeven en verschillende belangrijke the
schouwingen weglaten. Bij een jong meisje, dat
haren geliefden vader dien zij had helpen verpleg
had, eene situatie analoog aan die bij BREUER'S
ontwikkelde zich, toen hare oudere zuster trouw
zondere sympathie voor den nieuwen zwager, een
die gemakkelijk voor gewone familiegenegenheid
gaan. De zuster werd spoedig ziek en stierf, terwij
en hare moeder afwezig waren. Zij werden haas
roepen, zonder op de hoogte gebracht te worden
heelen omvang der treurige gebeurtenis. Toen het m
bed van de overleden zuster kwam, doemde voor
baar oogenblik eene gedachte in haar op, die ong
zou kunnen worden samengevat: Nu is hij vrij
met mij trouwen. Wij mogen zeker aannemer
gedachte, welke aan haar bewustzijn de haar zelve r
intensieve liefde voor den zwager verried, ten geve
daardoor opgewekte hevige ontroering, 't volgend
reeds verdrongen werd. Het meisje kreeg zware
symptomen en toen ik haar in behandeling had gen
het, dat zij die scène aan het bed van haar zus
eigen leelijk-egoïstische opwelling geheel had ve
herinnerde zich beide gedurende de behandeling, rej
 

Dynamische opvatting der psychische splijting.
 

voor te stellen. Gesteld, dat in deze zaal onder dit au
dat uitmunt door een boven mijn lof verheven kalmt
lettendheid, zich eens een individu bevond, dat op
wijze zich gedroeg en door ongemanierd lachen, praten
len met de voeten, mijne opmerkzaamheid van mi
afleidde. Ik verklaar, dat ik op deze wijze met mi
dracht niet kan voortgaan en daarop rijzen eenige
mannen op om na een korte worsteling den rustve
buiten de deur te zetten. Deze is dus nu „verdro
ik kan mijne voordracht voortzetten. Om te maken
rustverstoring zich niet herhale, als de verwijderde
mocht trachten weer de zaal binnen te dringen, barr
de heeren, die zooeven mijn wensch ten uitvoer bra
deur met hunne stoelen en stellen zich aldus op a
stand" om de „verdringing" te handhaven. Als gij n
beide lokaliteiten hier als het „bewuste" en het „on
op het psychische overbrengt, dan hebt ge een tamel
plastische voorstelling van het proces der verdringing.
nu het verschil tusschen onze opvatting en die va
Wij leiden de psychische splijting niet af van een aa
synthetisch onvermogen van het psychische apparaat,
verklaren haar dynamisch door het conflict van elkand
werkende krachten in de ziel en vatten haar op als 1
taat van eene actieve worsteling der beide psychis
peeringen met elkander. Uit deze theorie nu rijzer
vragen in grooten getale op. Situaties toch met p
conflicten komen zeer veel voor en een streven va
 

II. Dynamische opvatting der psychische sp
gaarne toe, dat wij met de aanneming der verdr
aan 't einde, maar pas aan den aanvang staan v
chologische theorie. Maar wij zijn niet in staat
stap voor stap verder te komen en een volledig
wachten op verderen en dieper doordringenden a
moet gij niet trachten het geval van BREUER'S F
het gezichtspunt der verdringing te brengen.
geschiedenis is daarvoor ongeschikt, daar zij me
hypnotischen invloed is verkregen. Want alleen
geen hypnose wordt aangewend, kunt gij de we
verdringingen waarnemen en U een juiste voorste
van wat er in werkelijkheid bij het ontstaan va
gische afwijkingen geschiedt. De hypnose schak
stand uit en opent den toegang tot een bepaa
gebied; doch daartegenover hoopt zij den weers
grenzen van dit gebied op tot een muur, die wat
ligt ontoegankelijk maakt.
 

24
 

Het belangrijkste van al wat de waarnemingen
ons brachten, is wel het licht, dat ze werpen op
hang van de symptomen met de pathogene ge
of psychische traumata en nu mogen we niet
waarde dezer inzichten, van het standpunt der
leer uit, te beoordeelen. Op het eerste gezicht bli
kelijk onmogelijk, om van de verdringing uitgaan
ptoomvorming te begrijpen. In plaats van eene
theoretische uitlegging te geven, wil ik nu op de
ons gebruikte plastische voorstelling van de verdri
 

Symptoomvorming en mislukte verdringing.
 

niet meer in ons midden, wij zijn van zijne tegenwoor
van zijn hoongelach, zijne halfluide opmerkingen bevrij
in zeker opzicht heeft de verdringing toch niet geholpe
hij maakt nu daar buiten een verschrikkelijk specta
schreeuwt en slaat met de vuisten op de deur en da
mijn voordracht nog meer dan zijn ongepast optred
vroeger. In deze omstandigheden zouden wij het met
moeten begroeten, als b.v. onze geachte president Dr. S
HALL de rol van bemiddelaar en vredestichter op zic
nemen. Hij zou dan met den ongemanierden vriend daa
spreken en daarna zich tot ons wenden met het voors
weder binnen te laten, daar hij er voor instond, dat d
nu beter zou gedragen. Op autoriteit van Dr. HALL
er toe over, de verdringing op te heffen en nu worden
vrede hersteld. Dit is waarlijk geen onjuiste voorstel
de taak, die de geneesheer bij de psychoanalytische b
ling der neurosen te vervullen heeft.
 

Ik wil het nog eens directer zeggen: door het on
der hysterische patiënten en andere neuroselijders ko
tot de overtuiging, dat de verdringing van de ide
de onduldbare wensch aan gekoppeld is, hun mislu
hebben die weliswaar uit hun bewustzijn en uit hun
innering verbannen en zich daardoor schijnbaar een
massa onlust bespaard, maar in het onbewuste
de verdrongen wensch bestaan, loert op ied
legenheid om weer geactiveerd te worden en slaagt te
er in, een vermomd en onkenbaar gemaakt substitu
 

II. Symptoomvorming en mislukte ver
ptoom hebben verdere pogingen van het a
Ik, om zich er van te ontdoen, geen vat en
het korte conflict is een in afzienbare tijden
lijden gekomen. Aan het symptoom is naast d
onkenbaarmaking, ook te constateeren het resta
of andere, zij het ook verwijderde overeenkom
spronkelijk verdrongen gedachte. De wegen la
surrogaatvorming plaats had, komen geduren
analytische behandeling van den zieke aan 't li
genezing is het noodig, dat het symptoom la
wegen weder in de verdrongen voorstelling v
Wanneer het verdrongene weder in de rij der b
processen is toegelaten, hetgeen het overwinn
rijke weerstanden veronderstelt dan kan het
psychische conflict, hetzelfde dat de zieke uit
blijven, onder de leiding van den geneesheer
wijze worden opgelost, dan door de verdringing
 

26
 

Er zijn verschillende dergelijke doelmatige op
aan conflict en neurose een goed einde maken
gevallen ook in combinatie met elkander het do
ken. Zoo kan de persoonlijkheid van den zieke
tuiging gebracht worden, dat de pathogene wensch
werd afgeweerd en daarin aanleiding vinden, die
heel of gedeeltelijk te aanvaarden, of wel deze
wordt op een hooger en daarom in geen enkel
baar streven overgebracht, zooals we het noem
meerd, of eindelijk, inziende dat de wensch tere
 

Doel der psychoanalyse.
 

punten van de nu psychoanalyse genoemde beh
methode duidelijker begrijpelijk te maken. De mo
schuilen niet alleen in de nieuwheid van het onder
nu de aard van de onduldbare wenschen is, die o
verdringing, toch uit het onbewuste zich weten te do
en welke subjectieve of constitutioneele voorwaarde
bepaalden persoon vervuld moeten zijn, wil een der
lukken der verdringing aanleiding geven tot het on
een surrogaat of een symptoom, daarover zal ik een
maal 't een en ander mededeelen.