III.
 

Dames en Heeren! Het is niet altijd gemakk
heid te zeggen, vooral niet als men kort moe
bevind ik mij heden in de noodzakelijkheid,
bewering uit mijne laatste voordracht te verbete
ik zonder hypnose mijne patiënten trachtte te
spoorde ik hen aan mee te deelen, wat hun b
ZOO even behandelde onderwerp inviel; ik zeide,
schijnbaar vergetene toch nog wisten, dat de opd
zeker datgene wat wij zochten, zou bevatten
zooals ik U zeide, de eerstvolgende inval van
bracht wat wij noodig hadden en bleek de ver
zetting van de herinnering te zijn. Welnu, dit
algemeene regel, en slechts kortheidshalve heb ik
voudig voorgesteld. In werkelijkheid gelukte he
eerste keeren door eenvoudig dringen van mijn ka
geten stuk, waar het op aan kwam, te voorsch
komen. Zette men de proef voort, dan kwamen er
invallen, die niet de juiste konden zijn, wijl ze nie
waren en door den patiënt zelf als onjuist werden
 

Het raden uit vrije invallen.
 

wetenschappelijk gerechtvaardigd was. Ik kan niet
beweren, dat het dikwijls zeer nuttig is, vooropgezett
gen te hebben. Ik geloofde zeer vast aan de strenge
neering van psychische processen en kon niet aann
iets, wat den patiënt bij gespannen aandacht invalt, ge
keurig zou kunnen zijn en in 't geheel geen ver
houden met de door ons gezochte vergeten voorste
de inval met deze niet identiek was, liet zich
onderstelde psychologische situatie bevredigend ver
den aldus behandelden patiënt werkten twee krach
elkander in eenerzijds zijn bewust streven, het in
wuste aanwezige vergetene in het bewustzijn terug
aan den anderen kant de ons bekende weerstand,
zulk bewust worden van het verdrongene of de
daarvan, zich verzet. Was deze weerstand gelijk n
gering, dan trad het vergetene onveranderd in h
zijn; het lag dus voor de hand aan te neme
orkenbaarmaking van het gezochte des te grooter
naarmate de weerstand tegen het bewust worde
grooter was. De inval van den zieke, die in plaa
gezochte kwam, was dus zelf ontstaan als een syn
was een nieuw gekunsteld ephemeer substitutiepro
het verdrongene en daarvan te meer verschillend,
de vervorming onder den invloed van den weersta
was uitgevallen. Krachtens zijn aard als symptoom,
inval echter toch eene zekere overeenkomst met he
vertoonen en bij niet te sterken weerstand moest he
 

III. De techniek van den Witz"
 

30
 

ties, die met de door ons aangenomene analoog,
overeenkomstige psychische uitingen doen ontst
het debiteeren van geestigheden.
 

Door de problemen der psychoanalytische tech
dan ook in de noodzakelijkheid om mij met de
de woordspeling, de geestigheid, de kwinkslag,
tappen, de boert, kortom den „witz" bezig te h
U één enkel voorbeeld daarvan toelichten en kies
oorspronkelijk in 't Engelsch gedebiteerde aardigh
 

De anekdote luidt 1): Aan twee niet zeer nauw
menschen was het gelukt, zich door een ree
ondernemingen een groot vermogen te verwerve
hun streven, zich in de betere kringen in te d
andere achtten zij het voor dat doel dienstig,
portretteeren door den voornaamsten en duursten
stad, wiens schilderstukken als wonderen beschouwd
eene groote soirée werden de kostbare stukken voor
toond en de beide gastheeren leidden in eigen
invloedrijksten kunstkenner en criticus naar den w
salon, waar de beide portretten naast elkander
hangen, verlangend hem zijn bewonderend oordeel t
Hij keek langen tijd naar de schilderstukken, schu
hoofd, alsof hij iets miste en vroeg alleen maar, n
ruimte tusschen de twee portretten wijzende: „A
the Saviour?" Ik zie, gij lacht allen om deze ge
wier beteekenis wij ons nu even willen verdiepen
pen, dat de kunstkenner zeggen wil: „Gij zijt n
 

De indirecte voorstelling.
 

passelijk schijnt, doch dat we een oogenblik late
toespeling herkennen, die den door hem
hoon volkomen weergeeft. Wij kunnen niet verwa
wij bij het ontstaan der kwinkslagen al de ve
zullen terugvinden, waarvan we de aanwezigheid b
staan van den inval bij onzen patiënt vermoeden
de identiteit in de motiveering voor kwinkslag
willen wij den nadruk leggen. Waarom zegt onze c
ronduit aan de beide spitsboeven, wat hij hun
zeggen? Omdat naast zijn verlangen het hun onom
't gezicht te zeggen, zeer goede tegenmotieven zich d
Het zou wel eens gevaarlijk kunnen zijn, lieden bij
gast is en die over de krachtige vuisten van een g
bedienden beschikken, te beleedigen. Men zou dan lic
kunnen worden door het lot, dat ik in mijn laatste
met de verdringing" heb vergeleken. Op grond hie
criticus de beoogde hatelijkheid dan ook niet dire
veranderden vorm, als eene „toespeling met we
en dezelfde constellatie is naar onze meening de o
onze patiënt, in plaats van het vergetene dat wij z
meer of minder verminkt surrogaat er van produ
 

Dames en Heeren! Het is zeer doelmatig, eene gr
elkander behoorende, met affect beladen voorstelling
naar het voorbeeld der Zürichsche School (BLEULER,
als een complex" te betitelen. Wanneer wij nu bi
het laatste, dat hij zich nog herinnert, als uitgangsp
om een verdrongen complex te zoeken, dan hebbe
 

III. De psychoanalytische grondregel
 

32
 

hangen. Schijnt deze weg om het verdrongene op
soms wat al te omslachtig toe, welnu, ik kan Ud
geven, dat hij toch de eenige is, die begaanbaar b
 

Bij het uitoefenen van deze techniek ondervi
moeilijkheden door de omstandigheid, dat de pa
niet verder gaat, blijft steken en beweert, dat b
te zeggen dat hem heelemaal niets invalt. Was
zoo en had de patiënt gelijk, dan zou wederom o
onvoldoende gebleken zijn. Doch fijnere waarnemi
dat zulk een wegblijven der invallen eigenlijk noo
Het lijkt alleen maar zoo, en wel, wanneer de
opgedoken inval voor zich houdt of verwerpt
invloed der weerstanden, die zich als verschillende
oordeelingen van de waarde van hetgeen hem
doen. Men voorkomt dit door hem op deze wij
vooraf opmerkzaam te maken en van hem te eisch
deze kritiek niet te storen. Hij moet volledig afsta
zulk een kritische keus en alles zeggen, wat hem in
ten komt, ook als hij het voor onjuist, voor n
hoorend, voor onzinnig houdt, vooral ook dan, a
onaangenaam is, over den inval verder na te de
het volgen van dit voorschrift verzekeren wij ons va
riaal, dat ons op het spoor brengt der verdrongen
 

Dit materiaal van invallen, die de patiënt met
ting verwerpt, als hij onder den invloed van de
staat, in plaats van onder dien van den arts, i
psychoanalyticus als 't ware het erts, waaruit hij
 

Het associatie-experiment.
 

het onderzoek met het associatie-experime
JUNG 1) en zijne leerlingen dat uitgewerkt hebben.
 

Deze methode beteekent voor den psychoanalyticu
als de qualitatieve analyse voor den scheikundige;
bij de behandeling van den neurotischen patiënt gem
maar is onontbeerlijk voor de objectieve demonstrati
plexen en bij het onderzoek der psychosen, zooal
't eerst door de Zürichsche School met zulken goe
werd ingesteld.
 

De bewerking der invallen, die de patiënt heeft
aan den psychoanalytischen hoofdregel onderwerpt
eenige technische middel, om de verborgenheden var
wuste voor ons te ontsluiten. Voor hetzelfde doel d
andere methoden: de verklaring van zijne droomen en
maken van de beteekenis van zijne onhandigheden er
handelingen.
 

Ik moet U bekennen, geachte toehoorders, dat i
aarzeld heb of ik U in plaats van dit beknopte ove
het geheele gebied der psychoanalyse niet liever
voerige uiteenzetting van de „droomuitlegging"
Eene zuiver subjectieve en schijnbaar secundaire be
heeft mij ervan teruggehouden. Ik was bijna bang
zullen geven, door in dit land van „practische men
,,droomuitlegger" op te treden, voordat gij nog ko
op welke beteekenis deze verouderde en bespotte
spraak kan maken. De uitlegging van den droom is
lijkheid de ,Via Regia" tot de kennis van het onb
 

"
 

III. De droomuitlegging.
 

34
 

Als men mij vraagt, hoe men psychoanalyticus
dan antwoord ik: door het bestudeeren van zijne eig
Zeer tactvol zijn alle tegenstanders der psychoan
toe eene werkelijke beoordeeling van de „Traumde
den weg gegaan, of hebben zij getracht met de o
ste tegenwerpingen zich er van af te maken. Wa
tegendeel er toe kunt komen, om U in te werke
klaringen der problemen van het droomleven, d
nieuwe zienswijzen, die de psychoanalyse van Uw c
geen moeilijkheden meer voor U opleveren.
 

Gij moet niet vergeten, dat de producten onze
droomen, eenerzijds de grootste uitwendige over
innerlijke verwantschap met de scheppingen der ziel
toonen, doch anderzijds te gelijk met volkomen ge
durende het waakleven bestaanbaar zijn. Het is g
te beweren, dat hij, die deze „normale” zinsbeg
waanideeën en karakterveranderingen met verwon
beschouwen, in plaats van te trachten ze te bes
niet de minste kans heeft om van de abnormale
der ziekelijk verstoorde ziel, anders dan een soort 1
te krijgen. Tot deze leeken moogt gij gerust bijna
daagsche psychiaters rekenen. Volgt mij nu op eener
strooptocht door het gebied der „,droomproblemen"
gewoonte, bij het ontwaken onze droomen met de
achting te behandelen, als de patiënt de invallen,
psychoanalyticus moet mededeelen. Wij ontdoen
ook van ze, door in den regel ze snel geheel t
 

Kinderdroomen.
 

zelfs van die droomen, welke niet verward en onzi
en op de duidelijke ongerijmdheid en onzinnigheid va
droomen; onze afwijzing wordt gemotiveerd door de
gelde schaamteloosheid en onzedelijkheid der neiginge
zoo menigen droom open en bloot aan den dag tr
oudheid heeft, zooals we weten, aan deze geringscha
droomen zich niet schuldig gemaakt. Onze laagste vol
laten zich ook heden ten dage niet op het dwaalspoor
den droomen alle waarde te ontzeggen. Evenals de Ou
wachten zij van de droomen de onthulling der toekom
 

Ik beken, dat ik er geen behoefte aan heb met
veronderstellingen de leemten in onze tegenwoordig
aan te vullen en ik heb ook nooit iets kunnen vi
eene profetische natuur der droomen kon bevestigen.
evenwel heel veel anders over te zeggen, dat werkelij
wekkend genoeg is.
 

Vooreerst: niet alle droomen zijn voor den droomer
onbegrijpelijk en verward. Wanneer gij de droomen
jonge kinderen, vanaf een leeftijd van 11/2 jaar wil
dan zult gij vinden, dat deze zeer eenvoudig en ge
te verklaren zijn. Het kleine kind droomt altijd van
van wenschen, die den dag tevoren in hem opkwame
bevredigd werden. Er is geen uitleggingskunst no
deze eenvoudige oplossing te vinden, maar het is n
doende te informeeren naar wat het kind den von
(droomdag) beleefd heeft. Zeker zou 't nu de bevre
oplossing van het droomraadsel zijn, als ook de dro
 

36 III. Manifeste droominhoud en latente droom
 

De eerste en gewichtigste tegenwerping is
droomen van volwassenen gewoonlijk een onbegrijp
hebben, die 't allerminst aan een wenschvervulling
Het antwoord luidt: Deze droomen hebben een
ondergaan het psychische gebeuren, dat hun
ligt, had oorspronkelijk in heel andere woorde
moeten zijn. Gij moet den manifesten dro
zooals gij hem U 's morgens onduidelijk herinnert
onder schijnbaar willekeurig gekozen woorden bren
scheiden van de latente droomgedachte
wezigheid in het onbewuste wij moeten aannemen
 

Deze vervorming van de droomgedachten is het
dat gij reeds hebt leeren kennen bij het onderzoek
van ontstaan van hysterische symptomen; zij wijst
hetzelfde spel van elkander tegenwerkende psychis
zoowel bij de droomvorming als bij de symptoom
't werk is. De manifeste droominhoud is het or
rogaat voor de onbewuste droomgedachten en
ming is het werk van de afwerende krachten
van weerstanden, die aan de verdrongen wensc
onbewuste den toegang tot het bewustzijn in de
toestand geheel beletten en in hunne verslappin
den slaaptoestand toch nog zoo krachtig werken,
wenschen slechts zorgvuldig vermomd toelaten.
begrijpt dan den zin van zijne droomen evenmin a
ricus het verband en de beteekenis van zijne symp
 

Dat er latente droomgedachten bestaan en dat t
 

De wenschvervulling in droomen,
 

bij elkander zoeken, die bij vrije associatie volgens de
analytische werkwijze in verband met elk afzonderlijk
element opduiken Uit dit materiaal construeert men de
droomgedachten op dezelfde wijze, als waarop uit de
van den zieke met betrekking tot zijne symptomen
inneringen, zijne verborgen complexen werden geraden
aldus gevonden latente droomgedachten ziet gij zond
hoe volkomen gewettigd het is, de droomen van vol
op de kinderdroomen terug te brengen. Hetgeen nu
eigenlijke beteekenis van de droomen in de plaats
manifesten droominhoud gezet kan worden is altijd
begrijpen, staat in verband met de indrukken van den
dag en blijkt eene vervulling van onbevredigde wensche
Den manifesten droom, dien gij u bij het ontwaken h
kunt gij dan beschrijven als eene verkapte vervul
verdrongen wenschen.
 

Gij kunt door op synthetische wijze te werk te gaan
inzicht krijgen in het vervormingsproces, dat de o
der onbewuste droomgedachten in den manifesten droo
veroorzaakte. Wij noemen dit proces de „droomarbei
verdient onze volste theoretische belangstelling, wijl wi
zooals nergens anders kunnen bestudeeren, welke ps
processen van welker bestaan wij geen flauw vermoe
den, in het onbewuste, of nauwkeuriger uitgedrukt,
twee aparte psychische systemen als het bewuste en h
wuste, kunnen plaats grijpen. Onder deze nieuw ons
geworden processen treden die der verdichting en
 

III De droomarbeid.
 

38
 

kende verdringing de verdrongen complexen in sym
 

Gij zult verder bij de analyse der droomen
overtuigend bij die van U zelf -, met verwonde
rassend grooten invloed ontdekken, die indrukken
nissen uit de prille jeugd op de ontwikkeling va
uitoefenen. In het droomleven zet als 't ware het
staan voort in den mensch, met behoud van a
aardigheden en wenschopwellingen, ook van die
latere leven onbruikbaar geworden zijn. Met on
macht dringt zich aan U op welke ontwikkeling
dringingen, sublimeeringen en reactieprocessen he
het geheel anders aangelegde kind den zoogenaa
mensch, den drager en voor een deel ook het s
met moeite verworven beschaving hebben doen or
 

Ook daarop wil ik Uwe aandacht vestigen, c
analyse der droomen ontdekten dat het onbewuste
der om uitdrukking te geven aan sexueele con
bedient van een zekere symboliek. Deze is vo
individueel verschillend, doch voor een ander de
schijnt zich te dekken met de symboliek, die wij
mythen en sprookjes vermoeden. Het zou niet on
dat de laatstgenoemde scheppingen der volkeren
van den droom verklaard konden worden.
 

Ten slotte moet ik U waarschuwen, U niet o
spoor te laten brengen door de tegenwerping, d
komen van angstdroomen met onze opvatting va
als wenschvervulling in strid is Afgezien daary
 

Onhandigheden en symptoomhandelingen.
 

met de oorzaken daarvan, voorstelt. De angst is een de
reacties van het Ik tegen te sterk geworden verdrong
schen en daarom ook in den droom zeer goed beg
wanneer de droomvorming zich te zeer in dienst der v
van deze verdrongen wenschen gesteld heeft.
 

Gij ziet, de studie der droomen is op zich zelf reed
tigd door het feit, dat zij ons de kennis brengt van za
men op andere wijze moeielijk kan te weten kome
echter in verband met de psychoanalytische behand
neurotici, dat wij er toe zijn gekomen. Na hetgeen ik t
gezegd heb, kunt gij licht begrijpen, hoe de droomu
als zij niet door de weerstanden van den zieke al te zee
lijkt wordt, tot de kennis van de verborgen en ve
wenschen van den patiënt en de daardoor gevoede c
kan leiden. Ik kan nu overgaan tot de derde groep
chische phaenomenen, welker studie een technisch hu
voor de psychoanalyse heeft opgeleverd.
 

Het zijn de kleine onhandigheden van normale, zoow
zenuwachtige menschen, waaraan men gewoon is and
beteekenis toe te kennen: het vergeten van dingen, di
den weten en een volgend oogenblik ook werkelijk we
het tijdelijk vergeten van eigennamen) het zich verspr
een ieder onzer zoo dikwijls overkomt, het daarmede
zich verschrijven en zich verlezen, het mis- of iets
grijpen en het verliezen of breken van voorwerpen, e
lijke allemaal dingen, waarvoor men anders geene ps
sche verklaring zoekt en die men als toevallige gebeu
 

III. Toevalshandelingen.
 

40
 

van melodiën, het manipuleeren met een of ander
of kleedingstuk en dergelijke. 1) Deze kleinigheden,
heden zoowel als de symptoom- en toevalshandeli
zóó zonder beteekenis als men naar het schijn
overeengekomen is, aan te nemen. Zij hebben on
diepen zin en zijn uit de omstandigheden, waaronde
gewoonlijk gemakkelijk en zeker te verklaren; het
zij wederom uitdrukking geven aan impulsen en vo
teruggedrongen en voor het bewustzijn van de
quaestie verborgen moeten worden, of dat zij rec
dezelfde verdrongen wenschopwellingen en comp
stig zijn, die wij reeds als de oorzaak voor het
symptomen en der droomen hebben leeren kennen
gelijkwaardig met symptomen en hunne studie ka
der droomen, dienstig zijn voor de ontdekking va
heden van het zieleleven. De mensch gebruikt z
om zijne intiemste geheimen te verraden. Dat zij z
lijk en veelvuldig voorkomen, zelfs bij den gezon
wien de verdringing van zijne onbewuste neiginger
heel genomen, goed gelukte, hebben zij aan hunne
onbeduidendheid te danken. Maar zij mogen aansp
op eene groote theoretische beteekenis, daar zij
staan der verdringing en der vorming van substitu
ook bij gezonde individuěn, bewijzen.
 

Gij hebt reeds opgemerkt, dat de psychoanalytic
een bijzonder sterk geloof aan de determineering v
leven kenmerkt Voor hem is er in de uitingen der
 

Techniek der psychoanalyse.
 

een eisch niet stelt; ja, hij is op een aantal versch
motiveeringen van een en dezelfde uiting van de a
bereid, terwijl onze zoogenaamde aangeboren behoefte aan
verband zich tevreden stelt met een enkele psychische
 

Resumeerende, bezitten we dus als hulpmiddelen to
sporen van het verborgene, vergetene en verdrongen
zieleleven, de studie van de bij vrije associatie te v
geroepen invallen der zieken, van hunne droomen, v
onhandigheden en symptoomhandelingen: voegen wi
toe het verwerken van de beteekenis van andere phae
die gedurende de psychoanalytische behandeling aan
komen, en waarover ik later onder den titel „ov
eenige opmerkingen zal maken. Dit alles in aanmerking
zult gij met mij tot de slotsom komen, dat onze techn
voldoende in staat is het haar gestelde vraagstuk tot
te brengen, n.l. om het pathogene psychische materia
bewustzijn binnen te loodsen en aldus het door de vor
substitutie-symptomen ontstane lijden te doen verdwij
wij gedurende dezen therapeutischen arbeid onze kenni
zieleleven van den normalen en den zieken mensch ver
dieper er in doordringen, kan zeker niet anders dan
bijzondere aantrekkelijkheid en een bijzonder voordeel
werkwijze worden gewaardeerd.
 

Ik weet niet, of gij den indruk ontvangen hebt
techniek, door welker arsenaal ik U zooeven rondleidd
der moeilijk is. Ik geloof, dat zij geheel opgewassen
de moeilijkheden van het onderwerp, dat zij onder de
 

III. Tegenwerpingen tegen de psychoana
van genoemde techniek niets weten en ze niet to
als 't ware hoonend van ons verlangden, dat wij
heid van onze resultaten zouden bewijzen. Er zi
tegenstanders zeker ook personen, wien anders
schappelijke denkwijze niet vreemd is, die b.v.
van een microscopisch onderzoek niet zouden
grond van het feit, dat het in het anatomische
met het bloote oog te constateeren is, althans ni
zelf met behulp van den microscoop zich een o
zaak gevormd hadden. Maar in zake de erkennin
analyse zijn de omstandigheden werkelijk veel on
psychoanalyse wil het in het zieleleven verdron
bewuste doen erkennen en aannemen en een i
oordeel over haar velt, is zelf een mensch met
die hij wellicht slechts met moeite handhaaft. De
moet daarom bij hem denzelfden weerstand opw
den zieke. Deze weerstand kan zeer gemakkelijk
als verwerping op grond van intellectueele besch
argumenten aanvoeren, die te vergelijken zijn me
wij bij onze patiënten met den psychoanalytische
bestrijden. Evenals bij onze zieken, kunnen wij
tegenstanders dikwijls constateeren, hoe hunne affe
merkelijken invloed in negatieven zin op de on
van hun oordeel uitoefenen. De eigendunk van he
dat b.v. den droom zoo geringschattend ter zijde
tot de krachtigste bolwerken, die zich zeer alge
gevormd hebben om het binnendringen der onbewus
 

42