II.
 

Dames en Heeren! Ongeveer in denzelfden tijd dat BREUER
bij zijne patiënte de „Talking cure" toepaste, had CHARCOT,
de groote meester, in Parijs een aanvang gemaakt met zijne
onderzoekingen betreffende de hysterische patiënten der Salpê-
trière, onderzoekingen, welke een geheel nieuw inzicht in 't wezen
der hysterie zouden brengen. Zijne resultaten konden toen ter
tijd in Weenen nog niet bekend zijn. Maar toen ongeveer tien
jaren later BREUER en ik onze voorloopige mededeeling publi-
ceerden over het psychisch mechanisme der hysterische ver-
schijnselen, welke aansloot aan de kathartische behandeling bij
BREUER's eerste patiënte, toen waren wij geheel onder den
invloed van de onderzoekingen van CHARCOT. De pathogene
levensondervindingen van onze zieken stelden wij als psychische
traumata gelijk met die lichamelijke traumata, waarvan de
invloed op hysterische verlammingen door CHARCOT was vast-
gesteld, en BREUER's invoering van het begrip der hypnoïde
toestanden is eigenlijk niets anders dan een weerspiegeling
van het feit, dat CHARCOT die traumatische verlammingen onder
hypnose kunstmatig had te voorschijn geroepen.
 

De groote Fransche klinikus, wiens lessen ik van 1885 tot
1886 volgde, was zelf niet geneigd tot psychologische opvattingen.
Eerst zijn leerling P. JANET poogde dieper in te dringen in de
bijzondere psychische processen bij de hysterie en wij volgden
zijn voorbeeld, toen wij de splijting der psyche en het uiteen-
 

II. Onderzoekingen van CHARCOT en van JANET.
 

18
 

vallen der persoonlijkheid tot uitgangspunt van onze opvattingen
namen. De theorie van JANET over de hysterie houdt sterk
rekening met de rol, die in Frankrijk aan de erfelijkheid en
de degeneratie wordt toegekend. De hysteric is volgens hem
een uitingsvorm van de degeneratieve verandering van het zenuw-
stelsel, die zich openbaart door eene aangeboren zwakte van
de psychische synthese. De hysterielijders zouden van huis uit
niet in staat zijn, al de verschillende psychische processen in
hun groote verscheidenheid tegelijk te beheerschen; vandaar
hunne neiging tot psychische dissociatie. Staat mij toc eene
banale maar duidelijke vergelijking te maken: JANET's hysterica
doet denken aan eene zwakke vrouw, die inkoopen deed en
met eene menigte doozen en pakjes beladen op weg naar huis
is. Zij kan de heele voorraad met hare twee armen en tien
vingers niet baas en laat een der pakjes vallen. Bukt zij om
't op te rapen, dan ontvalt haar weer een ander en zoo
gaat 't door. Nu is met het aannemen van deze zielszwakte
der hysterici niet goed te rijmen, dat men bij hen behalve
de verschijnselen van verminderde prestatie, als 't ware bij
wijze van compensatie, ook voorbeelden van gedeeltelijke ver-
meerdering van het prestatievermogen kan waarnemen. In den
tijd dat BREUER'S patiënte hare moedertaal en alle andere
talen behalve het Engelsch vergeten was, beheerschte zij het
Engelsch zoo volkomen, dat zij in staat was gedeelten uit een
Duitsch boek, dat men haar voorlegde, vloeiend in onberispelijk
Engelsch op te lezen. Toen ik later de door BREUER begonnen
onderzockingen zelfstandig voortzette, kwam ik weldra tot eene
andere opvatting over het ontstaan der hysterische dissociatie
of bewustzijnssplijting
 

Het was om zoo te zeggen onvermijdelijk, dat mijne inzichten
zich in eene hiervan afwijkende, voor al het volgende beslis-
sende richting gingen ontwikkelen, daar ik niet zooals JANET,
 

Verandering der techniek.
 

19
 

van laboratoriumproeven uitging, maar van pogingen om op de
zieken een therapeutischen invloed uit te oefenen. Ik werd vooral
door de cischen der praktijk gedreven. De kathartische behande-
ling, zooals BREUER die had uitgeoefend, veronderstelde de moge-
lijkheid den zieke in diepe hypnose te brengen, want slechts in
den hypnotischen toestand beschikte hij over de kennis van den
samenhang der ziekmakende gedachten, die in zijnen normaal-
toestand hem ontging. Nu was de hypnose, als een grillig en
als 't ware mystiek hulpmiddel, mij al spoedig onsympathiek
geworden, maar toen ik bovendien moest ondervinden, dat
ondanks alle moeite het mij niet wilde gelukken meer dan een
gedeelte van mijne zieken in den hypnotischen toestand te bren-
gen, besloot ik de hypnose te laten varen en de kathartische
behandeling daarvan onafhankelijk te maken. Daar ik den
psychischen toestand van de meeste patiënten niet naar mijn
believen kon veranderen, richtte ik de methode er op in, om
in hun normaaltoestand mijn doel te bereiken. Dit scheen aan-
vankelijk cene onzinnige onderneming zonder den minsten kans
op succes te zijn. De vraag toch luidde, iets van den zieke
te weten te komen, dat men niet wist en dat hij zelf ook
niet wist welke hoop kon er bestaan daar achter te komen?
Toen kwam mij de herinnering aan een zeer merkwaardige
en leerrijke proef te hulp, die ik bij BERNHEIM in Nancy
had bijgewoond. BERNHEIM demonstreerde ons n.1. hoe per-
sonen, die hij in hypnotisch somnambulisme had gebracht en
in dien toestand allerlei had laten beleven, de herinnering aan
het in somnambulisme doorleefde slechts schijnbaar verloren
hadden en dat het mogelijk was, ook in hun normaaltoestand
deze herinnering weder op te wekken. Wanneer hij hun vroeg
naar datgene, wat zij gedurende hun somnambulisme beleefd
hadden, beweerden zij aanvankelijk wel is waar, niets daarvan
te weten, maar als hij 't niet opgaf en steeds maar aandrong
 

II. Weglating der hypnose.
 

20
 

en hun verzekerde, dat zij het toch wel wisten, dan doken
telkenmale de vergeten herinneringen weer op. Op dezelfde
wijze ging ik ook met mijne patiënten te werk. Wanneer ik met
hen aan een punt was gekomen, waar zij beweerden niets meer
te weten, dan verzekerde ik hun, dat zij het toch wel wisten,
dat zij het maar moesten zeggen en ik verstoutte mij te
beweren, dat juist de herinnering die wij zochten, zou op-
duiken op 't oogenblik, dat ik mijne hand op hun voorhoofd
legde. Op deze wijze gelukte het mij zonder hypnose, alles
van de patiënten te weten te komen, wat noodig was voor de
constructie van den samenhang tusschen de vergeten pathogene
scènes en de daarvan overgebleven symptomen. Maar het was
eene vermoeiende, op den duur afmattende methode, die zich
niet leende voor eene definitieve technick.
 

Ik gaf deze methode intusschen niet op, zonder uit de bij
de toepassing daarvan verkregen gegevens, bepaalde conclusies
te trekken. Ik had dus bevestigd gevonden, dat de vergeten
herinneringen niet verloren waren. Zij waren nog het eigen-
dom der zieken en stonden klaar, om in associatie met datgene
wat zij nog wisten, op te duiken, maar de een of andere
kracht verhinderde ze, bewust te worden en noopte ze, onbe-
wust te blijven. Het bestaan van deze kracht was met zeker-
heid aan te nemen, want bij de pogingen om tegen haar in,
de onbewuste herinneringen in 't bewustzijn der zieken binnen
te leiden, kon men waarnemen, welke inspanning 't kostte,
die kracht te overwinnen. De kracht, die den ziekelijken toe-
stand in stand houdt, wordt als weerstand van den patiënt
waargenomen. Op dit idee van den weerstand nu heb ik mijn
opvatting over de psychische processen bij de hysterie ge-
baseerd. Het was voor de genezing noodzakelijk gebleken,
deze weerstanden op te heffen. Van het mechanisme der ge-
nezing uitgaande, kon men zich nu zeer bepaalde voorstellin-
 

Verdringing en weerstand.
 

21
 

gen vormen over den gang van zaken bij het ziek worden.
De krachten, die heden als weerstand zich verzetten tegen het
bewustmaken van het vergetene, moesten dezelfde zijn, die
destijds dat vergeten bewerkt en de betreffende pathogene ge-
beurtenissen uit het bewustzijn weggedrongen hadden. Ik noemde
dit door mij veronderstelde proces verdringing en be-
schouwde die als bewezen door het niet te loochenen bestaan
van den weerstand.
 

Maar nu moet men zich de vraag stellen, wat die krachten
zijn en onder welke voorwaarden de verdringing, die wij nu
als het pathogene mechanisme der hysterie beschouwen, op-
treedt. Eenc vergelijkende studie der pathogene situaties, die
men door de kathartische behandeling had leeren kennen,
stelde in staat hierop het antwoord te geven. In al deze
gevallen was het voorgekomen, dat er een wensch opdoemde,
die eene scherpe tegenstelling vormde met de overige wen-
schen van het individu, en onvereenigbaar was met de
ethische en aesthetische eischen van zijne persoonlijkheid. Er
was een kortdurend conflict geweest en het einde van dezen
inwendigen strijd was de verdringing van de voorstelling, die
als drager van dien onduldbaren wensch in 't bewustzijn was
opgetreden, zoodat deze, met de erbij behoorende herinnerin-
gen, uit het bewustzijn weggedrongen en vergeten werd. De
onduldbaarheid van de betreffende voorstelling voor het Ik
van den zieke, was dus het motief voor de verdringing; de
ethische en andere eischen van het individu vormden de ver-
dringende krachten. Het aanvaarden van de onduldbare wensch-
opwelling of het voortduren van het conflict zouden zeer hooge
graden van onlust veroorzaakt hebben. Deze onlust bespaarde
het individu zich door de verdringing, die op deze wijze dus
dienst doet als een der verdedigingsmiddelen van de psychische
persoonlijkheid.
 

II. Voorbeeld van eene verdringing.
 

22
 

Ik zal U nu de geschiedenis van slechts één enkele mijner
gevallen mededeelen: de omstandigheden, waaronder verdrin-
ging optreedt en het nut daarvan blijken daarin duidelijk.
Natuurlijk moet ik voor dit doel ook deze ziektegeschiedenis
verkort weergeven en verschillende belangrijke theoretische be-
schouwingen weglaten. Bij een jong meisje, dat kort geleden
haren geliefden vader dien zij had helpen verplegen, verloren
had, eene situatie analoog aan die bij BREUER'S patiënte -,
ontwikkelde zich, toen hare oudere zuster trouwde, eene bij-
zondere sympathie voor den nieuwen zwager, eene sympathie,
die gemakkelijk voor gewone familiegenegenheid kon door-
gaan. Die zuster werd spoedig ziek en stierf, terwijl de patiënte
en hare moeder afwezig waren. Zij werden haastig terugge-
roepen, zonder op de hoogte gebracht te worden van den ge-
heelen omvang der treurige gebeurtenis. Toen het meisje bij het
bed van de overleden zuster kwam, doemde voor een ondeel-
baar oogenblik eene gedachte in haar op, die ongeveer aldus
zou kunnen worden samengevat: Nu is hij vrij en kan hij
met mij trouwen. Wij mogen zeker aannemen, dat deze
gedachte, welke aan haar bewustzijn de haar zelve niet bewuste
intensieve liefde voor den zwager verried, ten gevolge van de
daardoor opgewekte hevige ontroering, 't volgende oogenblik
reeds verdrongen werd. Het meisje kreeg zware hysterische
symptomen en toen ik haar in behandeling had genomen, bleek
het, dat zij die scène aan het bed van haar zuster en haar
eigen leelijk-egoistische opwelling geheel had vergeten. Zij
herinnerde zich beide gedurende de behandeling, reproduceerde
het pathogene oogenblik met alle teekenen van de heftigste
gemoedsbeweging en werd door deze behandeling weder gezond.
Staat mij toe het proces der verdringing en het innige ver-
band daarvan met den weerstand, door eene grove vergelijking,
die ik aan onze momentane situatie ontleen, aanschouwelijk
 

Dynamische opvatting der psychische splijting.
 

23
 

voor te stellen. Gesteld, dat in deze zaal onder dit auditorium,
dat uitmunt door een boven mijn lof verheven kalmte en op-
lettendheid, zich eens een individu bevond, dat op storende
wijze zich gedroeg en door ongemanierd lachen, praten, schuife-
len met de voeten, mijne opmerkzaamheid van mijne taak
afleidde. Ik verklaar, dat ik op deze wijze met mijne voor-
dracht niet kan voortgaan en daarop rijzen eenige krachtige
mannen op om na eene korte worsteling den rustverstoorder
buiten de deur te zetten. Deze is dus nu verdrongen" en
ik kan mijne voordracht voortzetten. Om te maken, dat de
rustverstoring zich niet herhale, als de verwijderde persoon
mocht trachten weer de zaal binnen te dringen, barricadeeren
de heeren, die zooeven mijn wensch ten uitvoer brachten, de
deur met hunne stoelen en stellen zich aldus op als „,weer-
stand" om de,,verdringing" te handhaven. Als gij nu nog de
beide lokaliteiten hier als het „bewuste" en het onbewuste",
op het psychische overbrengt, dan hebt gij een tamelijk goede
plastische voorstelling van het proces der verdringing. Gij ziet
nu het verschil tusschen onze opvatting en die van JANET.
Wij leiden de psychische splijting niet af van een aangeboren
synthetisch onvermogen van het psychische apparaat, maar we
verklaren haar dynamisch door het conflict van elkander tegen-
werkende krachten in de ziel en vatten haar op als het resul-
taat van eene actieve worsteling der beide psychische groe-
peeringen met elkander. Uit deze theorie nu rijzen nieuwe
vragen in grooten getale op. Situaties toch met psychische
conflicten komen zeer veel voor en een streven van het Ik,
om pijnlijke herinneringen van zich af te zetten, wordt regel-
matig waargenomen, zonder dat het gevolg daarvan eene psy-
chische splijting is. Men kan dus de gedachte niet op zij zetten,
dat er nog andere voorwaarden vervuld moeten zijn, wil het
conflict de dissociatie ten gevolge hebben. Ik geef U dan ook
 

II. Dynamische opvatting der psychische splijting.
gaarne toe, dat wij met het aannemen der verdringing niet
aan 't einde, maar pas aan den aanvang staan van eene psy-
chologische theorie. Maar wij zijn niet in staat, anders dan
stap voor stap verder te komen en een volledig inzicht moet
wachten op verderen en dieper doordringenden arbeid. Nu
moet gij niet trachten het geval van BREUER's patiënte onder
het gezichtspunt der verdringing te brengen. Deze ziekte-
geschiedenis is daarvoor ongeschikt, daar zij met behulp van
hypnotischen invloed is verkregen. Want alleen wanneer er
geen hypnose wordt aangewend, kunt gij de weerstanden en
verdringingen waarnemen en U een juiste voorstelling vormen,
van wat er in werkelijkheid bij het ontstaan van de patholo-
gische afwijkingen geschiedt. De hypnose schakelt den weer-
stand uit en opent den toegang tot een bepaald psychisch
gebied; doch daartegenover hoopt zij den weerstand aan de
grenzen van dit gebied op tot een muur, die wat daar achter
ligt ontoegankelijk maakt.
 

24
 

Het belangrijkste van al wat de waarnemingen van BREUER
ons brachten, is wel het licht, dat ze werpen op den samen-
hang van de symptomen met de pathogene gebeurtenissen
of psychische traumata en nu mogen we niet nalaten de
waarde dezer inzichten, van het standpunt der verdringings-
leer uit, te beoordeelen. Op het eerste gezicht lijkt het wer-
kelijk onmogelijk, om van de verdringing uitgaande, de sym-
ptoomvorming te begrijpen. In plaats van eene ingewikkelde
theoretische uitlegging te geven, wil ik nu op de vroeger door
ons gebruikte plastische voorstelling van de verdringing terug-
komen. Het is duidelijk dat met de verwijdering van den
lastigen gast en de plaatsing der wachters voor de deur, de
geschiedenis nog niet uit behoeft te zijn. Immers het is best
mogelijk, dat het uitgezette individu in zijne verbittering niets
meer ontziet en 't ons verder lastig maakt. Hij is wel is waar
 

Symptoomvorming en mislukte verdringing.
 

25
 

niet meer in ons midden, wij zijn van zijne tegenwoordigheid,
van zijn hoongelach, zijne halfluide opmerkingen bevrijd, maar
in zeker opzicht heeft de verdringing toch niet geholpen, want
hij maakt nu daar buiten een verschrikkelijk spektakel, hij
schreeuwt en slaat met de vuisten op de deur en dat stoort
mijn voordracht nog meer dan zijn ongepast optreden van
vroeger. In deze omstandigheden zouden wij het met vreugde
moeten begroeten, als b. v. onze geachte president Dr. STANLEY
HALL de rol van bemiddelaar en vredestichter op zich wilde
nemen. Hij zou dan met den ongemanierden vriend daar buiten
spreken en daarna zich tot ons wenden met het voorstel hem
weder binnen te laten, daar hij er voor instond, dat deze zich
nu beter zou gedragen. Op autoriteit van Dr. HALL gaan wij
er toe over, de verdringing op te heffen en nu worden rust en
vrede hersteld. Dit is waarlijk geen onjuiste voorstelling van
de taak, die de geneesheer bij de psychoanalytische behande-
ling der neurosen te vervullen heeft.
 

Ik wil het nog eens directer zeggen: door het onderzoek
der hysterische patiënten en andere neuroselijders komen wij
tot de overtuiging, dat de verdringing van de idee, waar
de onduldbare wensch aan gekoppeld is, hun mislukte. Zij
hebben die weliswaar uit hun bewustzijn en uit hunne her-
innering verbannen en zich daardoor schijnbaar eene groote
massa onlust bespaard, maar in het onbewuste blijft
de verdrongen wensch bestaan, loert op iedere ge-
legenheid om weer geactiveerd te worden en slaagt ten slotte
er in, een vermomd en onkenbaar gemaakt substitutiepro-
duct, een soort surrogaat, ter vervanging van het verdron-
gene in het bewustzijn te brengen; en spoedig gaan zich daar-
aan dezelfde gevoelens van onlust koppelen, waaraan men door
de verdringing meende te zijn ontkomen.
 

het sym-
 

Op dit surrogaat voor de verdrongen gedachte
 

3
 

IL Symptoomvorming en mislukte verdringing.
 

26
 

hebben verdere pogingen van het zich verwerende
Ik, om zich er van te ontdoen, geen vat en in plaats van
het korte conflict is een in afzienbare tijden niet eindigend
lijden gekomen. Aan het symptoom is naast de teekenen van
onkenbaarmaking, ook te constateeren het restant van de eene
of andere, zij het ook verwijderde overeenkomst met de oor-
spronkelijk verdrongen gedachte. De wegen langs welke deze
surrogaatvorming plaats had, komen gedurende de psycho-
analytische behandeling van den zieke aan 't licht en voor de
genezing is het noodig, dat het symptoom langs deze zelfde
wegen weder in de verdrongen voorstelling worde omgezet.
Wanneer het verdrongene weder in de rij der bewuste geestes-
processen is toegelaten, hetgeen het overwinnen van belang-
rijke weerstanden veronderstelt dan kan het aldus ontstane
 

ptoom
 

psychische conflict, hetzelfde dat de zieke uit den weg wilde
blijven, onder de leiding van den geneesheer op eene betere
wijze worden opgelost, dan door de verdringing mogelijk was.
Er zijn verschillende dergelijke doelmatige oplossingen, die
aan conflict en neurose een goed einde maken en in bepaalde
gevallen ook in combinatie met elkander het doel doen berei-
ken. Zoo kan de persoonlijkheid van den zieke tot de over-
tuiging gebracht worden, dat de pathogene wensch ten onrechte
werd afgeweerd en daarin aanleiding vinden, dien wensch ge-
heel of gedeeltelijk te aanvaarden, of wel deze wensch zelve
wordt op een hooger en daarom in geen enkel opzicht laak-
baar streven overgebracht, zooals we het noemen gesubli-
meerd, of eindelijk, inziende dat de wensch terecht verworpen
werd, vervangt men het automatische en daarom onvoldoende
mechanisme der verdringing, door eene veroordeeling met be-
hulp van het hoogste, dat de menschelijke geest kan volbren-
gen: men slaagt er in bewust zich te beheerschen.
 

lossing
 

Vergeeft mij, wanneer het mij niet gelukte, U de hoofd-
 

Doel der psychoanalyse.
 

27
 

punten van de nu psychoanalyse genoemde behandelings-
methode duidelijker begrijpelijk te maken. De moeilijkheden
schuilen niet alleen in de nieuwheid van het onderwerp. Wat
nu de aard van de onduldbare wenschen is, die ondanks de
verdringing, toch uit het onbewuste zich weten te doen gelden,
en welke subjectieve of constitutioneele voorwaarden bij een
bepaalden persoon vervuld moeten zijn, wil een dergelijk mis-
lukken der verdringing aanleiding geven tot het ontstaan van
een surrogaat of een symptoom, daarover zal ik een volgende
maal 't een en ander mededeelen.