V.
 

Dames en Heeren! Met de ontdekking der infantiele sexua-
liteit en het terugbrengen der neurotische symptomen tot com-
ponenten der erotische driften, zijn wij gekomen tot eenige
gansch niet verwachte formuleeringen van het wezen en de
strekking der neurotische ziekten. Wij zien dat de menschen
ziek worden, wanneer tengevolge van uitwendige hindernissen
of van onvoldoende inwendige aanpassing, de bevrediging van
hun erotische behoeften in de realiteit hun is ontzegd. Wij
zien, dat ze dan vluchten in de ziekte, om met behulp
daarvan een surrogaat voor de hun ontzegde bevrediging te
vinden. Wij zien in, dat de ziekelijke symptomen een stuk van
de geslachtsdriftsuiting of wel het geheele sexueele leven van
den patiënt bevatten en we vinden in het zich afkeeren van
de realiteit de hoofdstrekking, maar ook het hoofdnadeel van
het ziek zijn. Wij voelen vaag, dat de weerstand van onze
zieken tegen hun herstel niet enkelvoudig is, doch uit verschil-
lende motieven is samengesteld. Niet alleen het Ik van den
zieke verzet zich er tegen de verdringingen te laten varen,
waardoor het zich uit den oorspronkelijken aanleg tot den hui-
digen toestand heeft opgewerkt, maar ook de verschillende
componenten van de geslachtsdrift willen geen afstand doen
van hunne surrogaatbevrediging, zoolang het onzeker is of de
werkelijkheid hun iets beters zal bieden. De vlucht uit de
onbevredigende werkelijkheid is datgene, wat wij wegens de
 

Regressie en phantasie.
 

57
 

er mede samengaande biologische nadeelen, ziekte noemen,
ofschoon aan den anderen kant het nooit in gebreke blijft, voor
den zieke de bevrediging van een of andere lust met zich te
brengen die vlucht geschiedt langs den weg van de regres-
sie, van de terugkeer tot vroegere phasen van het sexueele
leven, gedurende welke indertijd wel bevrediging gevonden werd.
Deze regressie is blijkbaar eene dubbele: eene chronolo-
gische, in zooverre de libido, de erotische behoefte, zich weder
vast hecht aan chronologisch vroegere ontwikkelingsstadiën, en
eene formeele, daar tot uiting van deze behoefte de oor-
spronkelijke en primitieve uitingswijzen der psyche worden aan-
gewend. Beide soorten der regressie richten zich intusschen op
de kindsheid en werken samen om een infantielen toestand van
het sexueele leven te doen ontstaan.
 

Hoe dieper gij in de pathogenese der zenuwstoornissen door-
dringt, des te duidelijker zal zich voor U de samenhang ont-
hullen der neurosen met andere en daaronder ook de hoogste
en verhevenste producten van het menschelijke zieleleven. Gij
zult gaan inzien, dat wij menschen met de hooge eischen onzer
beschaving en onder den druk van onze innerlijke verdringin-
gen, over het algemeen ontevreden zijn met de werkelijkheid
en daarom er een phantasieleven op na houden, waarin wij, o
zoo gaarne, door de productic van wenschvervullingen ons
schadeloos stellen voor wat de realiteit ons doet ontberen.
Deze phantasien bevatten zeer veel van het eigenlijke constitu-
tioneele wezen der persoonlijkheid en ook van hare door ver-
dringing uit de werkelijkheid verbannen opwellingen. De ener-
gieke mensch, die in het leven slaagt is degeen, aan wien het
gelukt door arbeid zijne wenschphantasien tot werkelijkheid te
maken. Waar dit niet gelukt door de weerstanden der buiten-
wereld en de zwakte van het individu, daar treedt een zich af-
keeren van de realiteit op, het individu trekt zich terug in zijne
 

5
 

V. Neurose en kunst.
 

58
 

phantasiewereld, waarin het meer bevrediging vindt, en welks
inhoud het bij het optreden van ziekte in symptomen omzet.
Onder bepaalde gunstige voorwaarden blijft het hem nog
mogelijk, van deze phantasien uit, een anderen weg tot de
realiteit te vinden, in plaats van zich door regressie in 't infan-
tiele voor goed van de werkelijkheid te vervreemden. Wanneer
de met de realiteit op vijandelijken voet staande persoon zich
verheugen mag in 't bezit van het ons psychologisch nog
raadselachtige kunstenaarstalent, dan kan hij zijne phantasien in
plaats van in symptomen in artisticke scheppingen omzetten,
op deze wijze aan de neurose ontsnappen en langs dezen om-
weg het verband met de realiteit weder herstellen. 1) Waar het
individu zich tegen de werkelijkheid in opstand bevindt en deze
kostbare aanleg ontbreekt, of in onvoldoende mate aanwezig
is, daar wordt 't wel onvermijdelijk, dat de libido, langs den
weg der regressie de oorspronkelijke phantasie weder bereikt,
aan de infantiele wenschen nieuw leven inblaast, en zoodoende
de neurose doet ontstaan.
 

De neurose neemt heden ten dage de plaats in van het
klooster, waarin zich al die personen pleegden terug te trekken,
die door het leven ontgoocheld waren, of die zich voor het
leven te zwak gevoelden.
 

Laat mij te dezer plaatse het hoofdresultaat vermelden, waar-
toe wij door het psychoanalytisch onderzoek der nerveusen ge-
raakt zijn de neurosen hebben niet een hen karakteriscerenden
psychischen inhoud, die niet ook bij een gezond mensch zoude
kunnen worden aangetroffen; C. G. JUNG drukt dit aldus uit,
dat de complexen, waardoor de zenuwlijders ziek worden,
dezelfde zijn waarmede ook wij gezonden te strijden hebben.
Het hangt af van de quantitatieve verhoudingen der onderling
 

1) O. RANK, Der Künstler, H. Heller, Wien 1907.
 

De overdraging.
 

59
 

met elkander worstelende krachten, of het resultaat van den
strijd zal zijn gezondheid of neurose, dan wel eene compen-
seerende overprestatie.
 

Dames en Heeren! De belangrijkste ervaring, die onze opvat-
ting betreffende sexueele driften als drijfkracht voor het ont-
staan der neurose bevestigt, moet ik U nog mededeelen. Telken-
male, wanneer wij een zenuwpatient psychoanalytisch behandelen,
treedt bij hem het bevreemdende verschijnsel op van de zoo-
genaamde overdraging, d. w. z. hij richt op den arts een
overmaat van teedere, dikwijls genoeg met vijandigheid ver-
mengde opwellingen, die niet door de verhouding tot hem,
zooals die in werkelijkheid bestaat, gemotiveerd zijn; volgens alle
bijzonderheden van hun optreden moeten zij worden afgeleid van
de oude, onbewust geworden phantasiewenschen van den zicke.
Juist dat stuk van zijn gevoelsleven, dat hij zich niet meer in
de herinnering kan terugroepen, doorleeft de zieke aldus opnieuw
in zijne verhouding tot den arts en eerst door zulk een in de
,,overdraging" opnieuw weder beleven, wordt hij overtuigd, zoowel
van het bestaan, als van de macht van deze onbewuste sexueele
opwellingen. De symptomen, die, om eene vergelijking uit de
chemie te gebruiken, als 't ware de neerslagen zijn van de
ondervindingen uit het vroegere liefdeleven (in den meest uit-
gebreiden zin), kunnen ook slechts in de verhoogde temperatuur
van de gedurende de overdraging doorleefde gevoelens tot oplos-
sing gebracht en in andere psychische producten omgezet worden.
De arts speelt bij deze reactie volgens eene voortreffelijke ver-
gelijking van S. FERENCZI 1), de rol van een katalytisch
ferment, dat de bij het proces vrij komende affecten tijde-
lijk aan zich bindt. De studie van de overdraging kan U ook
 

1) S. FERENCZI, Introjection und Uebertragung. Jahrb. f. psycho-anal. und psy-
chopath. Forschungen, I, 2. 1909.
 

V. De overdraging.
 

60
 

den sleutel geven tot het begrijpen van de hypnotische sug-
gestic, waarvan wij ons in den aanvang bediend hebben als
technisch hulpmiddel tot onderzoek van het onbewuste bij onze
zieken. De hypnose bleek toen voor de therapie een hulpmiddel,
voor het verkrijgen van wetenschappelijk inzicht in den stand
van zaken daarentegen een beletsel te zijn, daar zij de psychische
weerstanden uit een bepaald gebied als 't ware wegveegde, waar-
door deze aan de grenzen daarvan evenwel zich tot een onover-
komelijke muur opstapelden. Overigens moet ge niet meenen
dat het phaenomeen der overdraging, dat ik tot mijn leedwezen
hier veel te kort moet behandelen, aan den invloed der psycho-
analytische behandeling zijn ontstaan te danken heeft. De over-
draging treedt in alle verhoudingen tusschen menschen onder-
ling en zoo ook bij den omgang tusschen den zieke en den
arts, spontaan op: zij is overal de eigenlijke draagster van
den therapeutischen invloed en zij werkt des te sterker, naar-
mate men minder op haar voorhanden zijn verdacht is. De
psychoanalyse schept dus niet de overdraging, doch onthult
alleen maar haar bestaan aan het bewustzijn en maakt zich er
meester van, om de psychische processen in de gewenschte
richting te sturen. Ik kan evenwel het thema der overdraging
niet verlaten, zonder er den nadruk op te leggen, dat dit ver-
schijnsel niet alleen voor het overtuigen van den zieke, maar
ook voor het overtuigen van den geneesheer van beslissende
beteekenis is. Ik weet, dat al mijne aanhangers pas door hunne
ervaringen met de overdraging, van de juistheid van mijnc be-
weringen over de pathogenese der neurosen overtuigd zijn ge-
worden en ik kan zeer goed begrijpen, dat men zulk een
vaste overtuiging niet verkrijgen kan, zoolang men niet zelf
psychoanalyses gemaakt heeft en dus niet zelf de uitwerkingen
der overdraging waarneemt.
 

Dames en Heeren! Naar mijne meening zijn er van den
 

De angst voor de bevrijding van het verdrongene. 61
 

kant van het intellect vooral twee bezwaren tegen het aan-
vaarden van de psychoanalytische denkwijze: ten eerste, de
ongewoonte rekening te houden met de strenge en zonder uit-
zondering geldende determineering in het zieleleven; en ten
tweede, de onbekendheid met de eigenaardigheden, waardoor
onbewuste psychische processen zich onderscheiden van de be-
wuste, waarmede wij allen vertrouwd zijn. Een van de meest
verbreide weerstanden tegen de psychoanalytische werkwijze
zoowel bij zieken als bij gezonden berust op het laatst
genoemde moment. Men is bevreesd door de psychoanalyse
schade te berokkenen, men heeft angst de verdrongen sexueele
driften in het bewustzijn van den zieke te brengen, alsof daar-
aan het gevaar verbonden ware, dat zij dan het hoogere ethi-
sche streven bij hem zouden overweldigen en hem van zijne
met zooveel moeite verworven beschavingsattributen zouden
kunnen berooven. Men wordt wel gewaar, dat de zieke wonde
plekken in zijn zieleleven heeft, maar men huivert er voor,
deze aan te raken, uit vrees zijn lijden nog te vermeerderen.
Laten wij deze analogic verder uitwerken. Het is natuurlijk
beter een zieke plek niet aan te raken, wanneer men daarmede
slechts pijn kan doen. Maar zooals bekend, laat de chirurg
zich niet terughouden van onderzoek en manipulaties aan een
ziek lichaamsdeel, wanneer hij van plan is eene ingrijpende
behandeling in te stellen, waarvan blijvende genezing wordt
verwacht. Niemand denkt er meet aan hem de onvermijde-
lijke bezwaren van het onderzoek, of de reactieverschijnselen
ten gevolge van de operatie te verwijten, wanneer slechts het
doel bereikt wordt en de zieke, zij het met tijdelijke vererge-
ring van zijn toestand, eene blijvende verbetering daarvan
verkrijgt.
 

De psychoanalyse nu verkeert in cen dergelijk geval; zij
mag dezelfde aanspraken doen gelden als de chirurgie; de toe-
 

V. Eindresultaten
 

62
 

neming der bezwaren, die de zicke gedurende de behandeling
ondervindt, is bij goede technick veel geringer dan hetgeen de
chirurg hem oplegt, en kan bovendien tegenover den drukken-
den last van het oorspronkelijk lijden zeer zeker verwaarloosd
worden. De vrees echter, dat het eindresultaat eene vernietiging
van het onder den invloed der beschaving ontstane karakter
door de uit de verdringing verloste driften zou zijn, is geheel
ongegrond; deze angst houdt geen rekening met wat onze waar-
nemingen ons met zekerheid geleerd hebben, n.1. dat de macht
op ziel en lichaam uitgeoefend door eene wenschopwelling, waar-
van de verdringing nu eenmaal mislukte, oneindig sterker is,
wanneer deze onbewust, dan wanneer zij bewust is, zoodat door
het bewustmaken deze macht alleen maar verzwakt kan wor-
den. De onbewuste wensch staat niet onder onzen invloed en
geen enkel streven in tegengestelde richting heeft er vat op,
terwijl de bewuste wensch beteugeld wordt door al wat in
het bewustzijn hem weerstreeft. De psychoanalyse kan dus
als eene werkwijze van hoogere orde de plaats van de falende
verdringing innemen en juist rechtstreeks in dienst zich stellen
van de hoogste en schoonste doeleinden, die de beschaving
nastreeft.
 

Wat is nu het lot van de door de psychoanalyse vrijgemaakte
onbewuste wenschen en langs welke wegen weten wij ze voor
het leven van het individu onschadelijk te maken? Er zijn
verschillende wegen. Meestal is het resultaat, dat die wenschen
reeds gedurende de behandeling, door de correcte psychische
werkzaamheid der hun tegenovergestelde betere opwellingen
worden opgeheven. De verdringing wordt vervangen door
eene op de beste gronden berustende veroordeeling. Dit
is mogelijk, daar wij voor het grootste deel slechts de gevolg-
toestanden van vroegere ontwikkelingsstadien van het
Ik hebben op te ruimen. Het individu bracht destijds den
 

63
 

van den psychoanalytischen arbeid.
 

onbruikbaren drift alleen daarom in verdringing, omdat het toen
zelf nog onvolkomen georganiseerd en zwak was; in zijn huidige
rijpheid en kracht is het wellicht in staat, om den inwendigen
vijand volkomen te beheerschen. Een tweede resultaat van den
psychoanalytischen arbeid is dit, dat de te voorschijn ge-
brachte, onbewuste driften gebruikt kunnen worden voor de
nuttige doeleinden, in wier dienst zij bij ongestoorde ontwik-
keling reeds vroeger hadden moeten treden, want 't ideaal voor
de ontwikkeling is volstrekt niet 't uitroeien van de infan-
tiele wenschen. Door zijne verdringingen toch, moet de neu-
roselijder vele bronnen van psychische energie missen, waar-
uit hem voor zijn karaktervorming en voor zijne productiviteit
in 't leven, zeer veel kostbare kracht had kunnen tocvloeien.
Wij kennen n.1. een ontwikkelingsgang, die veel doelmatiger
is, de zoogenaamde sublimeering, waardoor de energie,
die van de infantiele wenschen uitgaat, niet wordt opgesloten
maar waarbij er partij van wordt getrokken, daar voor de
verschillende neigingen, in plaats van het onbruikbare doel
dat ze najagen, een hooger, eventueel niet meer sexueel doel-
einde wordt gevonden. En juist de componenten van de ge-
slachtsdrift zijn gekenmerkt door zulk eene bijzondere geschikt-
heid tot sublimeering, tot vervanging van hun sexucel doeleinde,
door cen ander meer verwijderd en voor de gemeenschap
nuttiger streven. Aan de op deze wijze voor onze psychische
prestaties verkregen bijdragen aan energie, hebben wij waar-
schijnlijk de hoogste aanwinsten voor de beschaving te danken.
Een vroegtijdig plaats gehad hebbende verdringing sluit de
sublimeering van de verdrongen drift uit: na opheffing der ver-
dringing is de weg tot de sublimcering weer vrij.
 

Wij mogen niet nalaten ook de derde mogelijkheid onder
het oog te zien, welke als resultaat kan optreden van den
psychoanalytischen arbeid. Een zeker gedeelte van de ver-
 

V. De nadeelen van overmatige
 

64
 

drongen libidineuse opwellingen heeft recht op directe bevre-
diging en behoort die in 't leven te vinden. De eischen der
beschaving maken voor de meeste menschen het leven te zwaar
en bevorderen daardoor het zich afkeeren van de werkelijkheid
en het ontstaan der neurosen, zonder door deze overmatige
verdringing der sexualiteit eene daarmede evenredige winst voor
de beschaving te verkrijgen. Wij moeten ons niet op zoo'n
hoog voetstuk plaatsen, dat wij het oorspronkelijk animale van
onze natuur geheel verwaarloozen en mogen ook niet ver-
geten, dat de bevrediging van de individueele behoefte aan
geluk toch nooit van de lijst der doeleinden onzer beschaving
kan worden geschrapt. De plasticiteit der componenten van
onze sexualiteit, die blijkt uit hunne geschiktheid tot subli-
meering, brengt ons zeer zeker in groote verzocking om door
steeds verder ze te sublimeeren, het peil der beschaving ook
voortdurend te verhoogen. Maar evenmin als wij er op rekenen
bij onze machines, meer dan een zekere fractie der toegevoerde
warmte in nuttigen mechanischen arbeid om te zetten, even-
min moeten wij er naar streven, de energie der geslachtsdrift
in haar vollen omvang aan hare oorspronkelijke doeleinden te
onttrekken. Dit kan niet gelukken en wanneer de beperking
van de sexualiteit te ver zou worden gedreven, dan moet dat
alle nadeelen van eenen roofbouw met zich brengen.
 

Ik weet niet, of niet gij Uwerzijds deze waarschuwing, waar-
mee ik eindig, aanmatigend zult vinden. Ik waag het daarom
slechts op indirecte wijze U mijne overtuiging kenbaar te
maken, door U een oud sprookje te vertellen, waaruit gij zelve
maar de moraal moet trekken. De Duitsche literatuur kent het
stadje Schilda, van welks inwoners alle mogelijke slimme
streken worden verteld. De Schildburgers, luidt het verhaal,
bezaten ook een paard, waarover zij, wat werkkracht betreft,
zeer tevreden waren. en waarop zij slechts één aanmerking
 

verdringing der sexualiteit.
 

65
 

hadden, n.l. dat het zooveel dure haver verslond. Zij besloten
het dier deze hebbelijkheid langzaam en voorzichtig af te leeren
door het rantsoen elken dag met eenige halmen te verminderen,
tot zij het eindelijk aan algeheele onthouding gewend zouden
hebben. Het ging eenigen tijd voortreffelijk, het paard ge-
bruikte nog slechts één halm per dag, en den volgenden dag
zou het eindelijk havervrij werken. Juist dien morgen vonden
zij het nukkige dier dood in den stal, en de Schildburgers kon-
den maar niet begrijpen, waaraan het gestorven was.
 

Wij zouden geneigd zijn te gelooven, dat het paard verhon-
gerd was, en dat zonder een zeker rantsoen haver, in 't geheel
geen arbeid van een dier kan worden verwacht.
 

Ik dank U voor de uitnoodiging hier te komen spreken en
voor de aandacht die gij mij hebt willen schenken.