50

raken door er een sieraad voor te koopen. Wij moeten
opmerken dat 150 fl. 100 maal zooveel is als 1 fl. 50 kr.
Voor de drie, die bij de schouwburgbiljetten staat, vind ik
slechts dit eene aanknoopingspunt, dat het meisje ELIZE L.,
precies drie maanden jonger is dan de droomster. De
situatie in den droom is de voorstelling van een kleine
gebeurtenis, waarmede haar man haar vaak heeft geplaagd.
Zij had zich op zekeren dag zeer gehaast, van te voren
kaartjes te nemen voor een schouwburgvoorstelling, en
toen zij toen in den schouwburg kwamen, was de eene
helft van het parket bijna leeg. Het was dus niet
noodig geweest, dat zij zich zoo erg haastte. –
Let op het absurde in den droom, dat twee personen
drie kaartjes voor den schouwburg zouden nemen!

Nu de droomgedachten: Het was toch onzin, zoo vroeg
te trouwen, het was niet noodig geweest, dat ik
mij zoo haastte. Aan het voorbeeld van ELISA L. zie
ik, dat ik altijd nog wel een man had kunnen krijgen, en
wel een honderdmaal beteren (Man, Schat), als ik
maar gewacht had. Drie zulke mannen had ik mij voor
het geld (de bruidschat) kunnen koopen!

VIII.

Nadat wij in de voorafgegane uiteenzettingen den droom-
arbeid hebben leeren kennen, zullen wij allicht geneigd
zijn, dezen te houden voor een zeer bijzonder psychisch
proces, zooals er, zoover wij weten, geen tweede bestaat.
Op den droomarbeid is, als het ware, de verbazing over-
gegaan, die eerst door zijn product, den droom, bij ons werd
opgewekt. In werkelijkheid echter is de droomarbeid slechts

51

het eerste, dat wij nu begrepen hebben van een geheele
reeks van psychische processen, door welke de hysterische
symptomen, de angstideeën, de dwanggedachten en waan-
denkbeelden ontstaan. Verdichting en bovenal verschuiving
zijn ook bij die andere processen eigenschappen welke nooit
ontbreken. Daarentegen blijft de omwerking tot iets aan-
schouwelijks een speciale eigenschap van den droomarbeid.
Waar deze verklaring den droom op één rij plaatst met de
scheppingen van zielsziekten, zal het ons destemeer in-
teresseeren de eigenlijke voorwaarden te leeren kennen,
waaronder zulke processen als de vorming van den droom
tot stand komen. Men zal waarschijnlijk verbaasd zijn te ver-
nemen, dat noch de slaaptoestand, noch ziekte tot die onmis-
bare voorwaarden behooren. Een groot aantal verschijnselen
uit het alledaagsche leven van gezonden, het vergeten, ver-
spreken, misgrijpen, en een bepaald soort van vergissingen
hebben hun ontstaan te danken aan een soortgelijk psychisch
mechanisme als de droom en de andere leden dezer reeks.

De kern van het probleem ligt in de verschuiving, die verre
weg de meest opvallende is onder de werkingen van den
droomarbeid. De voornaamste reden, waarom de verschuiving
tot stand komt, blijkt bij meer diepgaande studie van het
onderwerp zuiver psychologisch te zijn; namelijk een soort
van motiveering. Men komt haar op het spoor, wan-
neer men rekening houdt met de ervaringen, die men bij
de analyse van den droom onvermijdelijk opdoet. Ik heb bij
de analyse van het droomvoorbeeld op blz. 6 de mededee-
ling der droomgedachten moeten afbreken, omdat daarbij,
zooals ik toegaf, zich enkele bevonden, die ik gaarne voor
vreemden geheim houd en niet kan mededeelen zonder
persoonlijke belangen te schaden. Ik voeg erbij, dat het

52

in het geheel niet zou baten wanneer ik in plaats van dien
droom een anderen uitkoos om daarvan de analyse mede
te deelen; bij elken droom, welks inhoud duister of verward
is, zou ik op droomgedachten stuiten, die geheimhouding ver
eischten. Wanneer ik echter voor mijzelf de analyse voortzet,
zonder mij te bekommeren om anderen, voor wie een zoo
persoonlijke gebeurtenis als mijn droom niet bestemd kan
zijn, dan kom ik eindelijk op gedachten die mij verrassen,
die ik mijzelf niet bewust was, die mij echter niet slechts
vreemd, maar ook onaangenaam aandoen, en
waartegen ik krachtig zou willen strijden, terwijl de ge
dachtenketen, die door de analyse loopt, ze mij onverbid
delijk opdringt. Ik kan dezen zeer algemeenen stand van
zaken in het geheel niet anders verklaren, dan door aan
te nemen, dat deze gedachten werkelijk in mijn zieleleven
aanwezig zijn, en een zekere psychische intensiteit of
energie hebben bezeten, dat zij zich echter in een eigen
aardige psychologische situatie bevonden, waardoor zij
mij niet bewust konden worden. Ik noem deze
bijzondere toestand de verdringing. Ik kan dan niet
nalaten aan te nemen, dat er tusschen de duisterheid van
den droominhoud en den verdringingstoestand, de onge
schiktheid om in het bewustzijn te komen,
van eenige droomgedachten een causale betrekking bestaat,
en te besluiten, dat de droom duister moet zijn, omdat
hij de verborgen droomgedachten niet mag
verraden. Ik kom zoo tot het begrip der droommis
vorming, die het werk is van den droomarbeid, en die tot
oogmerk heeft de vermomming, waardoor iets wordt
verborgen.
Ik zal bij het droomvoorbeeld, dat ik voor de analyse heb

53

uitgezocht, de proef nemen en mij afvragen, welke ge
dachte dan in dezen droom misvormd tot uiting komt,
terwijl zij in onveranderden vorm mijn scherpste tegen
spraak zou uitlokken. Ik herinner mij, dat de kostelooze
rijtuigrit mij heeft herinnerd aan de laatste kostbare rijtuig
ritten met iemand uit mijn familie, verder dat de uitlegging
van den droom opleverde: Ik zou wel eens liefde willen leeren
kennen, die mij niets kost, en dat ik korten tijd vóór den
droom een vrij groote som voor datzelfde familielid moest
uitgeven. In verband hiermede kan ik niet ontkomen aan
de gedachte, datikspijthebvan dezeuitgaaf.
Pas wanneer ik deze gedachte erken, krijgt het beteekenis,
dat ik in den droom liefde wensch, die geen uitgaven
noodig maakt. En toch kan ik eerlijk verklaren, dat ik
geen oogenblik heb geaarzeld bij het besluit, deze som te
besteden. De spijt daarover, de tegenstrooming, is mij niet
bewust geworden. Door welke oorzaak niet, dat is echter
een andere vraag, die ons te ver zou doen afdwalen. Het
antwoord daarop, dat mij bekend is, hoort in een anderen
samenhang thuis.

Wanneer ik niet een droom van mij zelf, maar dien van
een ander aan de analyse onderwerp, dan is de uitkomst
hetzelfde. De argumenten ter overtuiging worden echter
anders. Is het de droom van een gezonde, dan heb ik geen
ander middel om hem tot erkenning van de gevonden ver
drongen ideeën te dwingen, dan de samenhang der droom
gedachten, en hij kan zich dan altijd nog tegen deze
erkenning verzetten. Hebben wij echter te doen met een
zenuwzieke, b.v. met een hystericus, dan wordt hij ge
dwongen, het bestaan van de verdrongen gedachte te
erkennen doordat deze samenhangt met zijn ziekte-
ver

54

schijnselen, en door de beterschap, die hij bespeurt bij het
inruilen der verschijnselen tegen verdrongen ideeën. B.v. bij
de patiënte, van wie de laatste droom met de drie kaarten
voor 1 fl. 50 kr. afkomstig is, moet de analyse aannemen,
dat zij haar man geringschat, dat het haar spijt hem ge-
huwd te hebben, dat zij hem gaarne tegen een ander zou
verruilen. Zij beweert weliswaar, dat zij haar man liefheeft,
dat haar gevoelsleven van deze geringschatting (een 100 maal
beteren) niets weet, maar al haar symptomen leiden tot
dezelfde oplossing als deze droom, en nadat de door haar
verdrongen herinneringen aan een zekeren tijd weer gewekt
zijn, in welken tijd zij haar man ook bewust niet heeft
liefgehad, zijn deze symptomen opgelost, en haar weerstand
tegen de uitlegging van den droom is verdwenen.

IX.

Nadat wij het begrip „verdringing” hebben vastgelegd,
en de droommisvorming in verband hebben gebracht met
verdrongen psychisch materiaal, kunnen wij het voor-
naamste resultaat, dat de analyse der droomen heeft opge-
leverd, in een algemeenen vorm weergeven. Van de begrij-
pelijke en beteekenisvolle droomen hebben wij gezien, dat
het onverholen wenschvervullingen zijn, d. w. z. dat de
droomsituatie in deze droomen een wensch, die het be-
wustzijn bekend is, die van het dagleven is overgehouden
en de belangstelling wel waard is, als vervuld voorstelt.
Omtrent de duistere en verwarde droomen leert de analyse
iets soortgelijks: de droomsituatie stelt ook hier een wensch
als vervuld voor, die steeds uit de droomgedachten te voor-
schijn komt, maar in de voorstelling is hij onherkenbaar,