65

door een luid gedruisch ontstaan, hebben alle nog beproefd,
den verwachten wekprikkel door een andere verklaring te
verloochenen, en den slaap nog een poosje voort te zetten.

XII.

Wie zich even houdt aan de opvatting, dat de censuur
de voornaamste oorzaak van de droommisvorming is, zal
zich niet verwonderen als hij uit de resultaten der droom-
uitlegging verneemt, dat de meeste droomen van volwassenen
door de analyse worden teruggebracht tot erotische
wenschen. Met deze bewering heb ik niet de droomen
van onverholen sexueelen inhoud op het oog, die elke
droomer uit eigen ervaring kent, en die gewoonlijk alleen
als „sexueele droomen” worden beschreven. Zulke droomen
zijn toch altijd nog vreemd genoeg door de keuze der
personen, die zij tot voorwerp hunner sexueele begeerten
en daden nemen, door het uit den weg ruimen van alle
beletselen, waarvoor de droomer in het wakende leven
zijn geslachtelijke neigingen laat halthouden, door vele
zonderlinge eigenaardigheden die aan het zoogenaamd
perverse doen denken. De analyse toont echter aan,
dat zeer veel andere droomen, in wier manifesten inhoud
niets erotisch valt te bekennen, door den uitleggings-
arbeid als sexueele wenschvervullingen worden ontmaskerd, en
dat aan den anderen kant zeer veel gedachten, die als
„resten” van den denk-arbeid uit den wakenden toestand
zijn overgebleven, slechts in den droom tot uitbeelding komen
doordat zij verdrongen erotische wenschen te hulp roepen.

Om dezen stand van zaken, die niet theoretisch was
vooropgesteld te verduidelijken, wijzen wij op het feit,

66

dat geen enkele andere groep van aandriften zóózeer is
onderdrukt door de eischen welke de beschaving aan de
opvoeding stelt, als juist de sexueele aandriften, doch dat
ook de sexueele aandriften zich bij de meeste menschen
het eerst weten te onttrekken aan de beheersching door de
hoogste zielemachten. Sinds wij de infantiele sexualiteit
hebben leeren kennen, welker uitingen vaak zoo
weinig opvallen en daardoor steeds over het hoofd gezien en
verkeerd begrepen zijn, hebben wij het recht te verklaren, dat
bijna ieder cultuurmensch den infantielen vorm van het
sexueele leven op een of ander punt heeft bewaard, en
begrijpen wij thans ook, dat de verdrongen infantiele sexueele
wenschen de meest voorkomende en sterkste drijfkracht
voor de vorming der droomen zijn.¹⁾

Wanneer het den droom, die erotische wenschen tot uit-
drukking brengt, kan gelukken, in zijn manifesten inhoud
onschuldig on-sexueel te schijnen, kan dit slechts op ééne
wijze mogelijk worden gemaakt. Het materiaal der sexueele
voorstellingen mag niet als zoodanig worden voorgesteld,
doch moet in den droominhoud worden vervangen door

¹⁾In strijd met wat men gewoonlijk zoo maar aanneemt, heeft ook het
kind sexualiteit (al wordt dit woord door FREUD in een uitgebreider betee-
kenis gebruikt dan men gewoonlijk doet). Deze sexualiteit bestaat van af de
geboorte, en wel aanvankelijk slechts als aanrakingslust (o. a. het duimzuigen
der kleine kinderen). De lustgevoelens ontstaan in het begin bij aanraking
van bepaalde deelen van het lichaam, en eerst véél later krijgt een enkel
gebied (de geslachtsdeelen) de voorkeur. De sexualiteit van het kind bestaat
uit een samenstelling van een aantal verschillende neigingen, waarvan er in
den loop der opvoeding eenige worden onderdrukt, tot tenslotte datgene
ontstaat, wat we als de normale sexualiteit van den volwassene beschouwen. –
Het is inderdaad voor alle ouders en opvoeders van groot belang, dat zij
zich eens uitvoeriger op de hoogte stellen van FREUD’s voorstelling van de
kinderlijke sexualiteit die in elk geval meer met de waarheid overeenkomt
dan de belachelijke en volmaakt onware voorstelling, die men gewoonlijk
daarvan geeft. [Vert.]

67

aanduidingen, toespelingen en dergelijke wijzen van indirecte
voorstelling, maar ter onderscheiding van andere soorten
van indirecte voorstelling mag de in den droom gebruikte
niet terstond begrijpelijk zijn. Men is gewoon, de voor-
stellings-middelen, die aan deze vereischten voldoen, aan te
duiden als symbolen van hetgeen zij voorstellen. Hierop
is in het bijzonder de aandacht gevestigd, sinds men heeft
opgemerkt, dat droomers die eenzelfde taal spreken ook
dezelfde symbolen gebruiken, en dat zelfs in sommige
gevallen bij volkeren, die zeer verschillende talen spreken,
toch dezelfde symbolen bestaan. Aangezien de droomers
zelf de beteekenis van de door hen gebruikte symbolen niet
kennen, blijft het voorloopig een raadsel, waardoor deze
symbolen in betrekking zijn gebracht tot hetgeen zij ver-
vangen of aanduiden. Het feit zelf staat echter vast, en
krijgt beteekenis voor de techniek der droomuitlegging,
want met behulp van de kennis der droomsymboliek is het
mogelijk de beteekenis van de afzonderlijke elementen van
den droominhoud, of van bepaalde stukken van den droom,
of soms zelfs van geheele droomen, te begrijpen zonder
dat men den droomer naar zijn invallen behoeft te vragen.
Wij naderen zoo het volks-ideaal van de droomuitlegging,
en keeren tevens min of meer terug tot de uitleggingstechniek
der oude volkeren, voor wie droomuitlegging altijd neer-
kwam op uitlegging door symboliek ¹⁾.

Ofschoon de studiën over de droom-symbolen nog lang
niet tot een beslissend resultaat zijn gekomen, kunnen wij
toch met zekerheid een aantal algemeene stellingen en speciale

¹⁾Men denke er aan dat dit niet wil zeggen dat droomen de toekomst
voorspellen (zie blz. 55). [Vert.]

68

opgaven hieromtrent geven. Er zijn symbolen, die bijna
altijd op dezelfde manier vertaald moeten worden, zoo
beteekent keizer en keizerin (koning en koningin) de ouders.
Het meerendeel der droomsymbolen dient tot het voorstellen
van personen, lichaamsdeelen en handelingen, waarvoor
erotische belangstelling bestaat, en vooral de geslachtsdeelen
kunnen door een aantal vaak zeer verrassende symbolen
worden voorgesteld, en allerlei verschillende voorwerpen
worden voor de symbolische aanduiding van de geslachts-
deelen gebruikt. Wanneer in den droom het mannelijke
geslachtsdeel wordt voorgesteld door scherpe wapens, lange
en stijve voorwerpen zooals boomstammen en stokken; het
vrouwenlichaam door kasten, doozen, wagens, kachels,
dan is het Tertium comparationis, datgene wat al deze
voorwerpen gemeen hebben met hetgeen zij voorstellen, ons
direct duidelijk, maar niet bij alle symbolen wordt het
begrijpen van het verband (tusschen het ding en zijn symbool)
ons zoo gemakkelijk gemaakt. Symbolen als dat van de trap
en het trappenklimmen voor de geslachtsgemeenschap, de
das voor het mannelijk lid, of het hout voor het vrouwen-
lichaam, worden door ons met ongeloof ontvan-
gen, zoolang wij niet langs anderen weg tot inzicht zijn gekomen van
het wezen dezer symbolen. Een groot aantal droomsymbolen
is trouwens bisexueel, deze kunnen, al naar het verband
waarin ze worden gebruikt, betrekking hebben op het man-
nelijk of op het vrouwelijk geslachtsdeel.
Er zijn symbolen die algemeen verbreid zijn, die men
aantreft bij alle droomers van eenzelfde taal of ontwikkeling,
en andere symbolen die slechts voorkomen bij één enkel
individu, die door den enkeling uit zijn voorstellingsmateriaal
zijn gevormd. Bij de eerstgenoemde onderscheidt men die,

69

welke door het spraakgebruik het recht verkrijgen, het
sexueele te vertegenwoordigen (b.v. de symbolen, afkomstig
van den landbouw, zooals voortplanting, zaad), en andere,
waarbij het verband van het sexueele schijnt te wortelen in
de oudste tijden en in de duistere diepten van het ontstaan
onzer denkbeelden. De symboolvormende kracht is ook heden
ten dage voor de beide genoemde soorten symbolen niet
uitgeput. Men neemt waar, dat pas uitgevonden dingen,
(zooals het luchtschip), onmiddellijk tot algemeen gebruike-
lijke sexueele symbolen worden verheven.

Het ware dwaas te verwachten, dat de kennis (zelfs al
ware deze ook nog zoo grondig) van de droomsymboliek
(de „taal der droomen”) zou kunnen maken dat wij het
uitvragen van den droomer naar zijn invallen bij den droom
niet meer noodig hadden, en dat wij zoo geheel en al tot
de techniek der antieke droomuitlegging zouden terugkeeren.
Afgezien van de individueele symbolen en van de onbe-
stendigheid in het gebruik van de algemeene symbolen,
weet men nooit, of een element van den droominhoud
symbolisch of in zijn eigenlijke beteekenis moet worden
uitgelegd, en men weet zeker, dat niet de geheele inhoud
van den droom symbolisch moet worden uitgelegd. De kennis
van de droomsymboliek zal ons altijd slechts de vertaling
geven van enkele bestanddeelen van den droominhoud, en
zal de toepassing der vroeger gegeven technische regels
niet overbodig maken. Zij zal echter als waardevol hulp-
middel juist dan worden aangewend, als de invallen van
den droomer weigeren te komen of onvoldoende worden.

De droomsymboliek blijkt ook onontbeerlijk voor het
begrijpen van de zoogenaamde „typische” droomen van alle
menschen en van de „telkens terugkomende” droomen van

70

den enkeling. Indien de beschrijving van de symbolische
uitdrukkingswijze van den droom in deze korte bespreking
zoo onvolledig is uitgevallen, terwijl zij een grootere uit-
voerigheid verdiende, dan mogen wij deze nalatigheid wel
weer goedmaken door hier te wijzen op een der belang-
rijkste inzichten, waartoe wij bij de studie van dit onder-
werp zijn gekomen.

De droomsymboliek voert ons veel verder dan den droom;
zij behoort niet alleen bij den droom, maar beheerscht op
dezelfde wijze de voorstelling in de sprookjes, mythen en
sagen, in den „Witz” [ui, geestigheid] en in de folklore.¹⁾
Zij maakt het ons mogelijk de nauwe betrekkingen tusschen
den droom en deze scheppingen na te gaan; wij moeten
echter in het oog houden, dat zij niet door den droomarbeid
wordt voortgebracht, maar een eigenaardigheid – waar-
schijnlijk van ons onbewuste denken is, welke aan den
droomarbeid het materiaal voor de verdichting, verschuiving
en dramatiseering levert.

XIII.

Ik beweer niet, dat ik op alle droomproblemen licht
geworpen heb. en evenmin dat ik de hier besprokene over-
tuigend heb behandeld. Wie belang stelt in den geheelen
omvang der droomliteratuur, zij verwezen naar het boek
van Santedesanctis: I sogni, Torino 1899²⁾;
wie de uitvoeriger argumenten voor de door mij verdedigde

¹⁾Zie o. a.: Dr. Karlabraham, De droom en de mythologie, een bijdrage
tot de psychologie van de menschheid, vert. en van aant. en een inl. voor-
zien door J.stärcke. (Leiden, S. C. v. Doesburgh, 1914).

²⁾Hiervan bestaat een duitsche bewerking door Dr. O.schmidt (Halle,
1901). Dit werk is echter zeer arm aan eigen nieuwe gedachten; trouwens
een groot deel van de overige droomliteratuur is onbevredigend en op-
pervlakkig, vergeleken bij het werk van Freud. [Vert.]